Τι νέο έχουμε από το ελληνοτουρκικό μέτωπο

Όπως ήταν αναμενόμενο, η Τουρκία απάντησε άμεσα στην ελληνική NAVTEX για τις έρευνες του γαλλικού σκάφους Abeille Marengo, στο πλαίσιο του Great Sea Interconnector, με αντι-NAVTEX και ανακοίνωση του τουρκικού Υπουργείου Εξωτερικών. Πρόκειται για ακόμη μία προσπάθεια της Άγκυρας να παρουσιάσει τη δική της “συναίνεση” ως προϋπόθεση για δραστηριότητες σε περιοχές που η Ελλάδα θεωρεί εντός της δικής της υφαλοκρηπίδας.

Η ελληνική NAVTEX IRAKLEIO HA15-1411/26 αφορά έρευνες για την εγκατάσταση του υποβρύχιου καλωδίου ηλεκτρικής διασύνδεσης Ελλάδας-Κύπρου, από τις 6 Νοεμβρίου 2026 έως τις 6 Μαρτίου 2027. Η τουρκική αντι-NAVTEX TURNHOS 1105/26 υποστηρίζει ότι μέρος της περιοχής των ερευνών βρίσκεται στην “τουρκική υφαλοκρηπίδα”, όπως την κοινοποίησε η Άγκυρα στον ΟΗΕ στις 18 Μαρτίου 2020, και ότι δεν έχει παρασχεθεί τουρκική συναίνεση για τις έρευνες.

Τι ζητά η Άγκυρα

Ως προς την ανακοίνωση του Υπουργείου Εξωτερικών της Τουρκίας, χρειάζεται ακρίβεια στην ανάγνωση. Η Τουρκία δεν ζητά απλώς να ενημερωθεί από την Αθήνα. Απαιτεί προηγούμενη έγκριση ή, τουλάχιστον, συντονισμό με τις τουρκικές αρχές για το τμήμα της περιοχής που η ίδια θεωρεί τουρκική υφαλοκρηπίδα.

Με άλλα λόγια, η Άγκυρα δεν περιορίζεται σε διαμαρτυρία. Μετατρέπει τη μονομερή αμφισβήτηση της ελληνικής δικαιοδοσίας σε αξίωση αναγνώρισης τουρκικής δικαιοδοσίας και, έμμεσα, σε απαίτηση συνυπογραφής για δραστηριότητες που η Ελλάδα θεωρεί ότι εμπίπτουν αποκλειστικά στη δική της αρμοδιότητα.

Η νομική αδυναμία της αντι-NAVTEX

Η NAVTEX είναι μονομερής διοικητική γνωστοποίηση, κυρίως για την ασφάλεια της ναυσιπλοΐας. Δεν αποτελεί πράξη οριοθέτησης, δεν δημιουργεί θαλάσσιο τίτλο, δεν αναγνωρίζει από μόνη της δικαιοδοσία και δεν μπορεί να ακυρώσει ή να υπερισχύσει μιας αντίστοιχης αναγγελίας άλλου κράτους. Το ίδιο ισχύει για τις συντεταγμένες που μια χώρα υποβάλλει στον ΟΗΕ. Δεν συνιστούν απόδειξη ή τελεσίδικη αναγνώριση θαλάσσιας δικαιοδοσίας.

Η ελληνική NAVTEX δεν “αναγνωρίζει” ελληνική δικαιοδοσία με νομική δύναμη, αλλά επικαλείται και ασκεί επιχειρησιακά την αρμοδιότητα που η Αθήνα θεωρεί ότι έχει. Αντίστοιχα, η τουρκική αντι-NAVTEX δεν δημιουργεί τουρκική δικαιοδοσία, απλώς διατυπώνει και προβάλλει την τουρκική αμφισβήτηση.

Τα άρθρα 74 παρ. 3 και 83 παρ. 3 της Σύμβασης του ΟΗΕ για το Δίκαιο της Θάλασσας προβλέπουν ότι, έως ότου επιτευχθεί οριοθέτηση, τα ενδιαφερόμενα κράτη οφείλουν να καταβάλλουν κάθε προσπάθεια για προσωρινές πρακτικές διευθετήσεις και να μην αναλάβουν ενέργειες που ενδέχεται να θέσουν σε κίνδυνο ή να παρεμποδίσουν την επίτευξη της τελικής συμφωνίας. Αυτές οι αρχές, στο μέτρο που αντανακλούν εθιμικό δίκαιο, δεν επιτρέπουν στην Τουρκία να αξιώνει γενικό δικαίωμα αρνησικυρίας για κάθε τεχνική δραστηριότητα σε περιοχή που η Ελλάδα θεωρεί δική της.

Οι έρευνες και τα “τετελεσμένα”

Η νομολογία Guyana κατά Suriname (2007) και Ghana κατά Côte d’Ivoire (2017) διακρίνει με σαφήνεια τις δραστηριότητες που δεν προκαλούν μόνιμη φυσική μεταβολή, όπως οι σεισμικές ή βυθομετρικές έρευνες, από εκείνες που δημιουργούν μόνιμο τετελεσμένο, όπως οι γεωτρήσεις ή οι μόνιμες εγκαταστάσεις. Οι πρώτες δεν δημιουργούν από μόνες τους τετελεσμένο που να προστατεύεται διεθνώς.

Ωστόσο, η διάκριση αυτή δεν σημαίνει ότι κάθε έρευνα είναι αυτομάτως απολύτως αδιάφορη νομικά. Στην υπόθεση Guyana κατά Suriname, το δικαστήριο αναγνώρισε ότι ακόμη και σεισμικές έρευνες μπορεί να δημιουργήσουν ζήτημα εφόσον προσφέρουν στη μία πλευρά αποκλειστική πληροφόρηση που την τοποθετεί σε πλεονεκτική θέση για τη μελλοντική οριοθέτηση.

Κατά συνέπεια, στην περίπτωση του GSI, οι έρευνες δεν συνιστούν εξερεύνηση ή εκμετάλλευση υδρογονανθράκων και δεν προκαλούν μόνιμη φυσική μεταβολή του βυθού. Γι’ αυτό δεν δημιουργούν από μόνες τους τετελεσμένο, όπως ισχυρίζεται η Τουρκία. Η τουρκική αντι-NAVTEX παραμένει, νομικά, κυρίως διαμαρτυρία και πολιτική αμφισβήτηση, όχι αυτοδίκαιη απαγόρευση ή έγκυρη αναστολή της ελληνικής άδειας.

Γιατί, παρ’ όλα αυτά, μετρά

Η νομική αδυναμία της τουρκικής αντι-NAVTEX δεν αναιρεί το πολιτικό της βάρος. Αντίθετα, ακριβώς επειδή η Άγκυρα δεν μπορεί εύκολα να επιβάλει νομικά τις αξιώσεις της, επιχειρεί να τις καθιερώσει ως πρακτική που κανείς δεν αμφισβητεί πλέον.

Στόχος δεν είναι απλώς να προειδοποιήσει τα πλοία ή να διαμαρτυρηθεί. Στόχος είναι να δημιουργηθεί η εντύπωση ότι καμία δραστηριότητα στην Ανατολική Μεσόγειο δεν μπορεί να προχωρήσει χωρίς τουρκική “συναίνεση”, ακόμη κι αν αυτή η συναίνεση δεν έχει νομική βάση.

Τι σημαίνει για την Ελλάδα

Η Τουρκία επιχειρεί να δημιουργήσει ένα de facto καθεστώς συνυπογραφής ή συναινέσεως για δραστηριότητες στην Ανατολική Μεσόγειο. Αν η ελληνική πλευρά αποδεχθεί, έστω έμμεσα, ότι χρειάζεται τουρκική “συναίνεση”, θα ενισχύσει το τουρκικό αφήγημα περί αμφισβητούμενης ελληνικής δικαιοδοσίας στην περιοχή.

Γι’ αυτό η ελληνική απάντηση δεν μπορεί να περιοριστεί στην επιχειρησιακή διαχείριση. Η Αθήνα οφείλει να δηλώνει με σαφήνεια ότι οι έρευνες διεξάγονται βάσει ελληνικής αδειοδότησης, σε περιοχές ελληνικής και κυπριακής δικαιοδοσίας, και ότι δεν αναγνωρίζει τουρκική δικαιοδοσία ή δικαίωμα έγκρισης.

Τι σημαίνει για τη Γαλλία

Η εμπλοκή γαλλικού σκάφους κάνει το θέμα διπλωματικά πιο ευαίσθητο. Η Άγκυρα δεν κατονομάζει ευθέως το Abeille Marengo. Μιλά για “πλοίο υπό γαλλική σημαία” και για “μη εξουσιοδοτημένη θαλάσσια επιστημονική έρευνα”.

Με αυτόν τον τρόπο, η Τουρκία επιχειρεί να μεταφέρει το βάρος της διαπραγμάτευσης από την Αθήνα και τη Λευκωσία στο Παρίσι. Επιδιώκει η Γαλλία να αντιμετωπίσει το δίλημμα: είτε να έρθει σε σύγκρουση με την Άγκυρα, είτε να αποδεχθεί έμμεσα την τουρκική “συναίνεση” ως τεχνική προϋπόθεση του έργου.

Η Γαλλία δεν χρειάζεται να γίνει εγγυήτρια της ελληνικής κυριαρχίας. Οφείλει όμως να μην αποδεχθεί έμμεσα ότι η ελληνική άδεια είναι ανεπαρκής χωρίς τουρκική έγκριση. Ελλάδα και Γαλλία θα πρέπει να υποστηρίξουν με κοινή γλώσσα ότι η έρευνα διεξάγεται βάσει ελληνικής αδειοδότησης και εντός θαλάσσιας δικαιοδοσίας που η Αθήνα αναγνωρίζει ως δική της.

Η διγλωσσία της Άγκυρας

Η ανακοίνωση του τουρκικού Υπουργείου Εξωτερικών, από τη μία πλευρά, χαρακτηρίζει τις έρευνες παράνομες και δηλώνει ότι δεν έχει δοθεί τουρκική συναίνεση. Από την άλλη, μιλά για συνεργασία, διάλογο και συντονισμό.

Η αντίφαση δεν είναι τυχαία. Η Άγκυρα προβάλλει διάλογο και συνεργασία, αλλά με όρους. Ο διάλογος γίνεται αποδεκτός μόνο εφόσον προηγηθεί αποδοχή της τουρκικής ερμηνείας περί δικαιοδοσίας. Με άλλα λόγια, προσφέρει διάλογο με προϋπόθεση την αποδοχή της δικής της θέσης, υπονομεύοντας έτσι τον ίδιο τον διάλογο.

Η τουρκική αντίδραση δεν είναι αυτοτελής. Αποτελεί μέρος συστηματικής προσπάθειας να παρουσιαστεί η τουρκική “συναίνεση” ως δεδομένο για κάθε δραστηριότητα σε περιοχές που η Ελλάδα θεωρεί εντός της δικής της δικαιοδοσίας.

Το κρίσιμο για Αθήνα και Παρίσι

Για την Αθήνα, το κρίσιμο είναι να μην αποδεχθεί, έστω έμμεσα, την τουρκική προϋπόθεση. Για τη Γαλλία, το κρίσιμο είναι να μη μετατραπεί το τεχνικό έργο σε διπλωματικό προηγούμενο που αναγνωρίζει τουρκική δικαιοδοσία σε περιοχές που η Ελλάδα θεωρεί δικές της.

Η απάντηση δεν πρέπει να είναι απλώς επιχειρησιακή. Πρέπει να είναι σαφώς νομική, πολιτική και διπλωματική. Η Ελλάδα ασκεί την αρμοδιότητα που της αναγνωρίζει το διεθνές δίκαιο, χωρίς να ζητά άδεια από τρίτο κράτος για δραστηριότητες σε περιοχές που θεωρεί εντός της δικής της υφαλοκρηπίδας.

Το καλώδιο, η Γαλλία και η τουρκική "κατανόηση"

Εν αναμονή της έκδοσης NAVTEX για την επανέναρξη των ερευνών του καλωδίου Ελλάδας-Κύπρου, ας μην έχουμε αυταπάτες. Η μορφή και η ένταση της τουρκικής αντίδρασης θα αποκαλύψουν τον πραγματικό ρόλο που διαδραμάτισε η Γαλλία στη “διευθέτηση” του ζητήματος. Θα φανεί επίσης αν η Ελλάδα διατηρεί την πρωτοβουλία των κινήσεων ή αν έχει αποδεχθεί μια άτυπη φόρμουλα συνεννόησης με την Άγκυρα, στην οποία η τουρκική ανοχή λειτουργεί ως προϋπόθεση για την άσκηση ελληνικών δικαιωμάτων.

Δεν χρειάζεται να περιμένουμε επίσημη επιβεβαίωση για να κατανοήσουμε το πολιτικό περιεχόμενο της όλης διαδικασίας. Ένα ελληνικό έργο, σε περιοχή όπου η Ελλάδα επικαλείται κυριαρχικά δικαιώματα, προχωρά με γαλλικό πλοίο, γαλλική εταιρεία και - σύμφωνα με τα όσα λέγονται και γράφονται - γαλλική ενημέρωση της Τουρκίας. Το “ενημέρωση”, με ή χωρίς εισαγωγικά, ανάλογα με την ανάγνωση.

Αν ισχύουν όσα λέγονται, πίσω από αυτή τη διαδικασία δεν κρύβεται καμία τεχνική λεπτομέρεια. Κρύβεται μια πολιτική επιλογή. Η Ελλάδα λέει ότι δεν ζητά άδεια από την Τουρκία, αλλά φαίνεται να οργανώνει τη διαδικασία έτσι ώστε η Άγκυρα να “ενημερωθεί” και να μη θεωρηθεί αναγκαίο να εμποδίσει τις εργασίες. Με άλλα λόγια, η τουρκική “κατανόηση” παρουσιάζεται ως στοιχείο επιτυχίας, ενώ θα έπρεπε να είναι άσχετη με την άσκηση των δικαιωμάτων. Και δεν είναι μόνο θέμα αρχής. Κάθε φορά που η τουρκική ανοχή γίνεται όρος, δημιουργείται προηγούμενο. Την επόμενη φορά θα ζητηθεί ξανά, και η Άγκυρα θα την αξιοποιήσει καταλλήλως. Η αποφυγή ενός πιθανού επεισοδίου έχει αξία, αλλά μόνο όταν είναι επιλογή της ισχυρότερης πλευράς και όχι προϋπόθεση που της επιβλήθηκε.

Αν η Γαλλία εξασφάλισε προσωρινή ανοχή της Τουρκίας για να ξαναρχίσουν οι έρευνες, τότε η κυβέρνηση οφείλει να το πει ευθέως. Αν πάλι δεν την εξασφάλισε, τότε εκθέτει το γαλλικό ερευνητικό σκάφος και το ίδιο το έργο στον αυθαίρετο έλεγχο της Τουρκίας. Υπάρχει και τρίτη ανάγνωση, η επίσημη. Ενημέρωση από σύνεση και για την ασφάλεια της ναυσιπλοΐας, χωρίς καμία αναγνώριση τουρκικού λόγου. Στέκει όμως μόνο όσο η ενημέρωση παραμένει μονόπλευρη, όσο δηλαδή ούτε το χρονοδιάγραμμα ούτε ο σχεδιασμός προσαρμόζονται στην τουρκική αντίδραση. Από τη στιγμή που προσαρμόζονται, η ενημέρωση γίνεται άτυπη έγκριση. Και στις τρεις περιπτώσεις το κριτήριο είναι ένα. Ποιος καθορίζει το πότε και το πώς. Αν το καθορίζει η Άγκυρα, έστω και σιωπηρά, η ελληνική πλευρά έχει μετατρέψει μια υποτιθέμενη άσκηση κυριαρχίας σε διαπραγμάτευση αντοχής των νεύρων.

Οι χθεσινές δηλώσεις του Άγγελου Συρίγου στο OPEN είναι αποκαλυπτικές. Όταν μας λέει ότι με τον σημερινό ελληνικό στόλο θα ήταν δύσκολο να απομακρυνθούν τουρκικές ναυτικές μονάδες εάν επιχειρούσαν ασκήσεις ή έρευνες στην ανοιχτή θάλασσα μεταξύ Ελλάδας και Κύπρου, τι μας λέει; Ότι σε μια περιοχή σαν κι αυτή, από την οποία θα περάσει το καλώδιο, η Ελλάδα δεν μπορεί να είναι βέβαιη ότι θα επιβάλει έμπρακτα τα δικαιώματά της, αν η Τουρκία επιλέξει να τα αμφισβητήσει.

Αυτή η τοποθέτηση ξεπερνά κατά πολύ τα όρια μιας “τεχνικής αξιολόγησης”. Αποτελεί παραδοχή της απόστασης ανάμεσα στη νομική κατοχύρωση των ελληνικών δικαιωμάτων και στη δυνατότητα έμπρακτης άσκησής τους σε απομακρυσμένη θαλάσσια περιοχή. Η Ελλάδα μπορεί να έχει δίκιο στη Θάλασσα, να επικαλείται το διεθνές δίκαιο και να μιλά για κυριαρχικά δικαιώματα, αλλά αν δεν μπορεί να τα προστατεύσει επιχειρησιακά κι επαφίεται στην καλή θέληση της Τουρκίας! Αυτό πώς λέγεται αγαπητοί φίλοι; Τι ακριβώς σημαίνει η λέξη κυριαρχία;

Η κυβέρνηση οφείλει να σταματήσει να κρύβει αυτή την πραγματικότητα πίσω από γενικόλογες διαβεβαιώσεις περί “προετοιμασίας για κάθε σενάριο”. Αν υπάρχει επιχειρησιακό κενό, ας το ομολογήσει. Αν η λύση είναι η γαλλική κάλυψη, ας εξηγήσει τι ακριβώς αντάλλαγμα ή δεσμεύσεις συνεπάγεται και αν έχει πραγματικό αποτρεπτικό περιεχόμενο. Το ζήτημα δεν είναι αν θα μπει το καλώδιο. Το ζήτημα είναι υπό ποιους όρους θα μπει. Αν μπει επειδή η Ελλάδα επέβαλε τα δικαιώματά της, είναι εθνική επιτυχία. Αν μπει επειδή η Άγκυρα συναίνεσε προσωρινά, αφού πρώτα η Αθήνα αποδέχθηκε έμμεσα τον ρόλο της ως επόπτη της περιοχής, τότε δεν πρόκειται για επιτυχία αλλά για υποχώρηση με την καλύτερη δυνατή διατύπωση.

Η NAVTEX είναι ένα τεστ, και τα κριτήρια πρέπει να τεθούν πριν από το αποτέλεσμα. Επιτυχία θα είναι να προχωρήσουν οι εργασίες χωρίς προσαρμογή του χρονοδιαγράμματος και χωρίς τουρκική συναίνεση που να την παρουσιάζει ως τέτοια η ίδια η Άγκυρα. Αν η Τουρκία περιοριστεί σε φραστική διαμαρτυρία ή σε αντι-NAVTEX, η κυβέρνηση θα παρουσιάσει το αποτέλεσμα ως επιβεβαίωση της σωστής διαχείρισης. Αυτό από μόνο του δεν αποδεικνύει ότι η Ελλάδα κέρδισε κάτι. Μπορεί απλώς να σημαίνει ότι η Τουρκία επέλεξε να μην εμποδίσει, προς το παρόν.

Αν όμως η Άγκυρα κινητοποιήσει μονάδες, επιχειρήσει παρεμπόδιση ή επιβάλει de facto περιορισμούς, τότε θα φανεί αν η γαλλική παρέμβαση είχε πραγματικό περιεχόμενο ή αν ήταν μια ακόμη διπλωματική... φαντασμαγορία. Και θα φανεί, κυρίως, αν η ελληνική κυβέρνηση διαθέτει σχέδιο ή απλώς ελπίζει ότι η Τουρκία θα συμπεριφερθεί με σύνεση.

Η κυριαρχία δεν είναι αντικείμενο επικοινωνιακής διαχείρισης. Είναι η ικανότητα να προστατεύεις τα δικαιώματά σου όταν κάποιος τα αμφισβητεί. Όσο αυτή η ικανότητα λείπει, κάθε “διευθέτηση” με την Τουρκία είναι, στην ουσία, μια διαχειριζόμενη υποχώρηση.

 

- Το φωτογραφικό στιγμιότυπο από τη χθεσινή συνάντηση της πρέσβεως της Γαλλίας με τον υφυπουργό Εξωτερικών και επικεφαλής της Διεύθυνσης Ευρωπαϊκών Σχέσεων, Μεχμέτ Κεμάλ Μποζάι.

Το τουρκολιβυκό μνημόνιο και η επιλεκτική χρήση του διεθνούς δικαίου από την Άγκυρα

Στη συνεδρίαση του Συμβουλίου Ασφαλείας στις 29 Οκτωβρίου, ο Κυριάκος Μητσοτάκης έθεσε εκ νέου το ζήτημα του τουρκολιβυκού μνημονίου. Ο Τούρκος μόνιμος αντιπρόσωπος, Αχμέτ Γιλντίζ, απάντησε με την πάγια τουρκική επιχειρηματολογία. Η ανταλλαγή των απόψεων έχει ήδη καλυφθεί εκτενώς. Μένει να φανεί τι από αυτά που ειπώθηκαν αντέχει νομικά.

Η συνεδρίαση έλαβε χώρα λίγες ημέρες μετά την έγκριση του μνημονίου από τη Βουλή της Βεγγάζης, εξέλιξη που ενισχύει το τουρκικό αφήγημα περί ευρείας εσωτερικής αποδοχής. Η Ελλάδα, η Κύπρος, η Αίγυπτος, το Μπαχρέιν, τα ΗΑΕ - αλλά και η Ευρωπαϊκή Ένωση και οι Η.Π.Α. μετά την “πατάτα” της πρώτης ανακοίνωσης - απέρριψαν την εξέλιξη αυτή με κοινή τους δήλωση, επισημαίνοντας ότι το μνημόνιο παραμένει παράνομο, άκυρο και άνευ έννομων συνεπειών για τρίτα κράτη.

Η εσωτερική επικύρωση ενός κράτους, δεν μετατρέπει μια οριοθέτηση σε νόμιμη ούτε τη καθιστά δεσμευτική για τρίτους. Το νομικό ζήτημα παραμένει ακέραιο.

Τρεις αδυναμίες της τουρκικής θέσης

Η επιχειρηματολογία του Τούρκου πρέσβη στηρίχθηκε σε υπαρκτές αρχές του διεθνούς δικαίου, τις οποίες όμως αξιοποίησε επιλεκτικά, χωρίς να αντιμετωπίσει τις συνέπειές τους στη συγκεκριμένη περίπτωση.

Πρώτον, συγχέει το δικαίωμα σύναψης συμφωνιών με τη νομιμότητα του περιεχομένου τους. Επικαλείται την UNCLOS, αλλά αποσιωπά το άρθρο 121, σύμφωνα με το οποίο τα νησιά έχουν δικό τους καθεστώς και δικαιούνται θαλάσσιων ζωνών. Η δε “μειωμένη επήρεια” ορισμένων νησιών σε μια οριοθέτηση δεν συνεπάγεται την απουσία θαλάσσιων δικαιωμάτων τους.

Δεύτερον, μετατοπίζει τη συζήτηση στη συνεργασία με τρίτες χώρες, στο Κυπριακό και στον διάλογο. Είναι θέματα σημαντικά, αλλά δεν απαντούν στο βασικό ερώτημα: με ποιά νομική βάση μια διμερής ρύθμιση μπορεί να διέρχεται από περιοχή όπου υπάρχουν δικαιώματα τρίτου παράκτιου κράτους;

Τρίτον, παρουσιάζει το μνημόνιο ως ολοκληρωμένο και κατοχυρωμένο αποτέλεσμα. Στην πραγματικότητα, η νομιμότητά του αποτελεί αντικείμενο σοβαρής διεθνούς αμφισβήτησης και δεν έχει παραγάγει έννομη δεσμευτικότητα έναντι της Ελλάδας ή άλλων κρατών της περιοχής.

Η αντίφαση της “ευθυδικίας”

Η σημαντικότερη αντίφαση της τουρκικής θέσης έγκειται στην προσφυγή της στην ευθυδικία. Η Άγκυρα την επικαλείται ως θεμελιώδη αρχή, αλλά ταυτόχρονα παρουσιάζει τη δική της ερμηνεία ως ήδη κατοχυρωμένο αποτέλεσμα, χωρίς να εξηγεί πώς η συμφωνία με τη Λιβύη ικανοποιεί τις απαιτήσεις μιας δίκαιης και νομότυπης οριοθέτησης.

Η ευθυδικία δεν είναι αυτομάτως πηγή συγκεκριμένων θαλάσσιων ζωνών ούτε δικαιολογεί την παράκαμψη δικαιωμάτων τρίτων. Λειτουργεί ως κριτήριο μέσα σε μια διαδικασία που οφείλει να λαμβάνει υπόψη τη γεωγραφία, την αρχή της μη επιβάρυνσης και τα έννομα συμφέροντα όλων των παράκτιων κρατών.

Η ελληνική θέση

Η ελληνική θέση είναι σαφής και δεν αμφισβητεί το δικαίωμα Τουρκίας και Λιβύης να συνάπτουν διεθνείς συμφωνίες. Μια τέτοια αμφισβήτηση θα ήταν νομικά αδύναμη και θα επέτρεπε στην Άγκυρα να μεταφέρει τη συζήτηση στο πεδίο της κρατικής κυριαρχίας.

Η Ελλάδα υποστηρίζει κάτι πιο ουσιαστικό. Το δικαίωμα σύναψης συμφωνίας δεν συνεπάγεται δικαίωμα αυθαίρετης οριοθέτησης ούτε επιτρέπει την παραβίαση των δικαιωμάτων τρίτων παράκτιων κρατών. Η Τουρκία και η Λιβύη δεν διαθέτουν αντίθετες ή γειτονικές ακτές που να θεμελιώνουν τη συγκεκριμένη οριοθέτηση, ενώ το μνημόνιο αγνοεί τα ελληνικά νησιά και τα δικαιώματά τους βάσει της UNCLOS και του εθιμικού διεθνούς δικαίου.

Η Τουρκία μπορεί να μην είναι συμβαλλόμενο μέρος της UNCLOS, δεσμεύεται όμως από τους κανόνες της που έχουν αποκτήσει εθιμικό χαρακτήρα. Μπορεί να υποστηρίζει μειωμένη επήρεια για ορισμένα νησιά, δεν μπορεί όμως να τη μετατρέπει σε γενική άρνηση της ύπαρξης θαλάσσιων δικαιωμάτων τους. Και μπορεί να έχει συνάψει συμφωνία με τη Λιβύη, δεν μπορεί όμως να επιβάλει στην Ελλάδα τις συνέπειες μιας ρύθμισης στην οποία δεν συμμετείχε.

Το ουσιαστικό πρόβλημα 

Το πραγματικό πρόβλημα του τουρκολιβυκού μνημονίου δεν είναι ότι Τουρκία και Λιβύη συζήτησαν ή συνήψαν συμφωνία. Είναι ότι χαράσσουν γραμμή σε θαλάσσια περιοχή όπου υφίστανται επικαλυπτόμενα δικαιώματα τρίτου κράτους, χωρίς προηγούμενη εξέταση και διευθέτησή τους σύμφωνα με το διεθνές δίκαιο.

Αυτή είναι η ισχυρότερη νομική βάση της ελληνικής θέσης και πρέπει να βρίσκεται στο επίκεντρο της διπλωματικής μας προσπάθειας. Η παρέμβαση του πρωθυπουργού έχει αξία επειδή επανέφερε το ζήτημα στο διεθνές πεδίο. Η ελληνική στρατηγική όμως δεν μπορεί να εξαντλείται σε επιτυχημένες παρεμβάσεις ή επαναλαμβανόμενες καταγγελίες.

Απαιτεί σταθερή και δημόσια διατυπωμένη πρόταση για την οριοθέτηση υφαλοκρηπίδας και ΑΟΖ, συνεπή νομική τεκμηρίωση και σαφήνεια ως προς το εύρος των θαλάσσιων ζωνών που η χώρα προτίθεται να υπερασπιστεί.

Η Τουρκία μπορεί να επαναλαμβάνει τις θέσεις της, να επικαλείται την ευθυδικία, τον διάλογο και τη διμερή συμφωνία με τη Λιβύη. Δεν μπορεί όμως να μετατρέπει τη δική της ερμηνεία του διεθνούς δικαίου σε δεσμευτικό κανόνα για τους υπόλοιπους. Αυτό είναι το ουσιαστικό διακύβευμα και σε αυτό πρέπει να επικεντρωθεί η ελληνική διπλωματία.

Το παρόν κείμενο εξηγεί γιατί το τουρκολιβυκό μνημόνιο δεν παράγει έννομα αποτελέσματα έναντι της Ελλάδας. Το προηγούμενο άρθρο μου, "Όχι αδιαφορία, όχι υστερία: η Ελλάδα χρειάζεται στρατηγική", εξηγεί γιατί η απάντηση της χώρας μας δεν μπορεί να σταματά εκεί.

Η νομική αμφισβήτηση είναι αναγκαία· η στρατηγική είναι απαραίτητη.

 

 

Όχι αδιαφορία, όχι υστερία: η Ελλάδα χρειάζεται στρατηγική

 

Στον απόηχο της κύρωσης του τουρκολιβυκού μνημονίου από το κοινοβούλιο της Λιβύης - το οποίο, παρεμπιπτόντως, δεν εκπροσωπεί κανέναν και τίποτα - και σε συνέχεια του χθεσινού μου άρθρου στο GeoEurope, θα ήθελα να διατυπώσω ορισμένες επισημάνσεις, οι οποίες μπορούν να μας βοηθήσουν να αποκτήσουμε μια σαφέστερη εικόνα του ζητήματος, κυρίως σε ό,τι έχει να κάνει με τη χώρα μας. Άλλωστε, και στο χθεσινό μου άρθρο σημείωνα ότι θα πρέπει επιτέλους να πούμε αλήθειες.

Πρώτον, αποδίδουμε στο τουρκολιβυκό μνημόνιο, κατά τα άλλα παράνομο και ανυπόστατο, πολύ μεγαλύτερη σημασία απ’ όση πραγματικά έχει, με αποτέλεσμα να ενισχύουμε εμείς οι ίδιοι τη βαρύτητά του. Κατ’ αυτόν τον τρόπο, καταλήγουμε ουσιαστικά να το νομιμοποιούμε στην πράξη, θα έλεγε κανείς, επειδή αυτό εξυπηρετεί τις δικές μας πολιτικές επιλογές, έστω κι αν το τίμημα είναι η αποδυνάμωση των ίδιων μας των κυριαρχικών δικαιωμάτων.

Δεύτερον, γιατί μας εξυπηρετεί αυτή η στάση; Επειδή η Ελλάδα, δυστυχώς, αδυνατεί να λειτουργήσει έξω από το πλαίσιο του κατευνασμού και της υποχωρητικότητας. Μπορεί στο παρελθόν να υπήρχαν αντικειμενικοί λόγοι που επέβαλλαν μια τέτοια προσέγγιση. Ωστόσο, από την εποχή Σημίτη και έπειτα, έχουν οικοδομηθεί πολιτικές καριέρες πάνω σε αυτήν ακριβώς τη λογική, η οποία σταδιακά μετατράπηκε από επιλογή τακτικής σε πάγια αντίληψη για την άσκηση της εξωτερικής πολιτικής.

Δεν χρειάζεται να αναζητήσουμε μακριά τα σχετικά παραδείγματα. Ο νυν υπουργός Εξωτερικών δήλωσε ότι η Ελλάδα δεν έχει αντίρρηση να ενημερώνει γραπτώς την Τουρκία για την πορεία του έργου της ηλεκτρικής διασύνδεσης, προσθέτοντας, βεβαίως, ότι η χώρα μας δεν πρόκειται να ζητήσει την άδειά της για την υλοποίησή του. Η διάκριση αυτή είναι μεν σαφής σε επίπεδο διακηρύξεων, δεν αναιρεί, ωστόσο, το γεγονός ότι η Αθήνα εξακολουθεί να κινείται μέσα σε ένα πλαίσιο το οποίο, αντί να διευρύνει τα περιθώρια δράσης της, την υποχρεώνει να προσαρμόζει τις κινήσεις της στις απαιτήσεις της Άγκυρας.

Τρίτον, ο κατευνασμός και η υποχωρητικότητα, ως κυρίαρχο πλαίσιο άσκησης της ελληνικής εξωτερικής πολιτικής στις ελληνοτουρκικές σχέσεις, επιτρέπουν μόνο περιορισμένα περιθώρια ελιγμών. Πρόκειται, άλλωστε, για μια ευελιξία εκ των υστέρων, καθαρά αντιδραστική, και όχι για μια δημιουργική στρατηγική που διαμορφώνει τις εξελίξεις αντί να ακολουθεί τις πρωτοβουλίες της άλλης πλευράς.

Αυτή ήταν, σε μεγάλο βαθμό, η πρακτική και του Νίκου Δένδια, ο οποίος, αν και διαφωνούσε με τη λογική του κατευνασμού, βρέθηκε αναγκασμένος να υπηρετεί το συνολικό πλαίσιο της κυβερνητικής πολιτικής και τελικά αντικαταστάθηκε. Την ίδια προσέγγιση ακολουθεί σήμερα ο Γιώργος Γεραπετρίτης, με τη διαφορά ότι στην περίπτωσή του η προσαρμογή σε αυτήν τη λογική εμφανίζεται περισσότερο συνειδητή και πρόθυμη.

Μετά την κύρωση του τουρκολιβυκού μνημονίου, η Αθήνα έσπευσε - σύμφωνα με δημοσιεύματα - να εντείνει τις διπλωματικές διεργασίες με την Αίγυπτο, επιδιώκοντας την επέκταση της συμφωνίας οριοθέτησης της Αποκλειστικής Οικονομικής Ζώνης (ΑΟΖ) μεταξύ των δύο χωρών. Η κίνηση αυτή είναι εύλογη στο πλαίσιο της προσπάθειας ενίσχυσης των ελληνικών θέσεων στην Ανατολική Μεσόγειο. Δεν παύει, ωστόσο, να εντάσσεται σε μια ευρύτερη λογική εκ των υστέρων αντίδρασης στις πρωτοβουλίες της Άγκυρας, αντί μιας συνεκτικής στρατηγικής που θα καθορίζει εκ των προτέρων το πεδίο των εξελίξεων.

Την ίδια στιγμή, οι πολεμικές ιαχές και οι εκκλήσεις για άμεση, μονομερή λήψη δραστικών μέτρων - όπως, για παράδειγμα, η επέκταση των χωρικών μας υδάτων στα 12 ναυτικά μίλια - κατακλύζουν τον δημόσιο λόγο, συχνά συσκοτίζοντας αντί να διαφωτίζουν τον διάλογο. Τέτοιου είδους παρεμβάσεις, όταν διατυπώνονται χωρίς την αναγκαία στρατηγική και γεωπολιτική στάθμιση, δεν προσφέρουν ουσιαστικές λύσεις. Αντιθέτως, κινδυνεύουν να περιπλέξουν περαιτέρω μια ήδη σύνθετη κατάσταση, καλλιεργώντας προσδοκίες τις οποίες η πολιτική ηγεσία ενδέχεται να δυσκολευτεί να διαχειριστεί.

Υπάρχουν, άλλωστε, και άλλοι τρόποι άσκησης πίεσης προς την Τουρκία, οι οποίοι δεν εξαντλούνται σε δημόσιες διακηρύξεις ούτε προϋποθέτουν την εκ των προτέρων δημοσιοποίηση κάθε διαθέσιμης επιλογής. Ο δημόσιος λόγος και το διαδίκτυο δεν αποτελούν το κατάλληλο πεδίο για την ανάλυση ή την αποκάλυψη τέτοιων κινήσεων. Η αποτελεσματικότητά τους, άλλωστε, εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τον αιφνιδιασμό, τη σωστή χρονική επιλογή και την ύπαρξη συγκεκριμένου σχεδιασμού. Πάντως, η πιο ορθή απάντηση δεν είναι ούτε η αδιαφορία ούτε η δημόσια υστερία, αλλά συνεχής, χαμηλού θορύβου και πολυεπίπεδη αντιστάθμιση. 

Η Τουρκία δεν έχει εγκαταλείψει τον αναθεωρητικό της προσανατολισμό ούτε την επιδίωξή της να περιορίσει δραστικά την ελληνική παρουσία και επιρροή στην ευρύτερη περιοχή. Η ιστορική εμπειρία και η διαχρονική συμπεριφορά της Άγκυρας δεν επιτρέπουν εφησυχασμό. Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι κάθε ελληνική αντίδραση πρέπει να υπαγορεύεται από την ένταση της στιγμής. Κάθε σπασμωδική κίνηση, ιδίως όταν υπαγορεύεται από την πίεση της κοινής γνώμης ή από την ανάγκη πολιτικής επίδειξης αποφασιστικότητας, μπορεί να αποδειχθεί εξαιρετικά επικίνδυνη, εφόσον δεν εντάσσεται σε έναν ευρύτερο και συνεκτικό σχεδιασμό. 

Πέρα, όμως, από όλα τα παραπάνω, υπάρχει μια προϋπόθεση χωρίς την οποία καμία στρατηγική δεν μπορεί να αποδώσει: η πολιτική βούληση. Για να αντιμετωπίσουμε αποτελεσματικά την Τουρκία και τον αναθεωρητισμό της, δεν αρκούν οι διπλωματικές διαμαρτυρίες, οι αποσπασματικές πρωτοβουλίες ή οι διακηρύξεις περί αποφασιστικότητας. Απαιτείται η βούληση να αξιοποιήσουμε στην πράξη τα διαθέσιμα μέσα, να αναλάβουμε το αναγκαίο πολιτικό κόστος και να διαμορφώσουμε μια στρατηγική με σαφείς στόχους και συνέπεια στην εφαρμογή της. Και αυτήν τη βούληση, δυστυχώς, δεν τη διαθέτουμε στον βαθμό που απαιτούν οι περιστάσεις.

Αυτό είναι το μεγαλύτερο πρόβλημά μας.

Το στρατηγικό κενό της ελληνικής εξωτερικής πολιτικής

Κριτική παρατήρηση για τη Λιβύη, την αποτροπή και την ανάγκη εθνικού σχεδιασμού

Σύμφωνα με τη μακιαβελική σκέψη, ο σοβαρότερος κίνδυνος για έναν ηγέτη – και, κατ’ επέκταση, για έναν λαό ή μια χώρα – δεν είναι πάντα ο εξωτερικός εχθρός. Είναι συχνά οι ίδιες οι αυταπάτες του, τα πάθη του, η αδυναμία του να διαβάσει την πραγματικότητα και η έλλειψη στρατηγικής σκέψης.

Κάποια στιγμή θα πρέπει να μιλήσουμε έξω από τα δόντια για τις αποτυχίες της ελληνικής εξωτερικής και αμυντικής πολιτικής. Όχι μόνο για τα λάθη και τις αστοχίες της συγκυρίας, αλλά και, σε βάθος χρόνου, για την αδυναμία της χώρας να διαμορφώνει την εξωτερική της πολιτική και τις διεθνείς της σχέσεις με συνεκτικό, διαχρονικό και λειτουργικό σχεδιασμό.

Αυτή είναι μία κριτική, όχι μια γενική καταδίκη. Διαβάστε τη συνέχεια εδώ: https://geoeurope.org/2026/10/23/to-stratigiko-keno-tis-ellinikis-exot/

 

Το δίλημμα εγκατάλειψη vs εγκλωβισμός στο ΝΑΤΟ

γράφει ο Βαγγέλης Χωραφάς 

Οι στρατιωτικές συμμαχίες δεν εξαλείφουν το «δίλημμα ασφάλειας» (security dilemma), αλλά το μετατοπίζουν από το επίπεδο της διακρατικής αντιπαλότητας στο επίπεδο εντός της συμμαχίας. Ο Glenn H. Snyder, στην κλασική του εργασία «The Security Dilemma in Alliance Politics» (1984) και στο μεταγενέστερο βιβλίο Alliance Politics, ανέδειξε ότι τα κράτη που συγκροτούν συμμαχίες αντιμετωπίζουν δύο συμμετρικούς αλλά αντίθετους φόβους: τον φόβο εγκατάλειψης (abandonment) και τον φόβο εγκλωβισμού (entrapment).

Στο πλαίσιο του ΝΑΤΟ, το δίλημμα αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία, καθώς η συμμαχία λειτουργεί ταυτόχρονα ως μηχανισμός συλλογικής άμυνας, ως φορέας διαμόρφωσης στρατηγικής κουλτούρας και ως πεδίο διαπραγμάτευσης εθνικών συμφερόντων. To άρθρο έχει τρεις στόχους: (α) να συνοψίσει το θεωρητικό πλαίσιο του διλλήματος ασφαλείας, (β) να δείξει πώς αυτό εκδηλώνεται σε διαφορετικά κράτη-μέλη και υποψήφιες χώρες, και (γ) να το εφαρμόσει στην τουρκική συζήτηση, με επίκεντρο την πρόταση του Cem Gürdeniz για αποχώρηση από την ολοκληρωμένη στρατιωτική δομή του ΝΑΤΟ. Διαβάστε τη συνέχεια εδώ: https://geoeurope.org/2026/09/20/to-dilimma-egkataleipsi-vs-egklobismos-s/

 

Η ταυτοτική ανεπάρκεια της Τουρκίας: Από την παραποίηση της Ιστορίας στη γεωπολιτική διεκδίκηση / Turkey's Identity Deficit: From the Falsification of History to Geopolitical Claims

🇬🇷 Πώς το κενό θεμελίωσης μετατρέπεται σε μηχανισμό ιστορικής και πολιτισμικής διαστρέβλωσης

Η “Οδύσσεια” του Κρίστοφερ Νόλαν φαίνεται πως άνοιξε την όρεξη στους γείτονές μας, οι οποίοι δεν χάνουν ευκαιρία να διαστρεβλώνουν την Ιστορία. Πλήθος τουρκικών δημοσιεύσεων, τόσο στον Τύπο όσο και στα κοινωνικά δίκτυα, επιχειρούν να παρουσιάσουν τον Όμηρο ως... Τούρκο και την ελληνική πολιτισμική κληρονομιά της Μικράς Ασίας ως “προαιώνιο ανατολιακό δημιούργημα”. Οι αντιδράσεις σε αυτά τα δημοσιεύματα από την πλευρά μας ακολουθούν σε μεγάλο βαθμό ένα γνώριμο μοτίβο. Ειρωνεία και ήπια χλεύη, χωρίς ωστόσο έντονο θυμό ή εκτεταμένη - ή έστω αποσπασματική - παράθεση ιστορικών πηγών για να αποδειχθεί το αυτονόητο. Όλα έχουν τη σημασία τους. Αν όμως αντιμετωπίσουμε το γεγονός αυτό ως ένα ακόμη γραφικό επεισόδιο της τουρκικής προπαγάνδας, χάνουμε την ουσία. Διαβάστε τη συνέχεια εδώ: https://geoeurope.org/2026/08/28/i-taytotiki-aneparkeia-tis-tourkias-a/

*

🇬🇧 How a foundational void becomes a mechanism for distorting history and culture

Christopher Nolan's "Odyssey" seems to have whetted our neighbors' appetite, and they never pass up a chance to distort history. Countless Turkish outlets, in the press and on social media alike, are busy presenting Homer as... a Turk, and the Greek cultural heritage of Asia Minor as some "primordial Oriental creation." Our own reactions to these stories tend to follow a familiar script: irony, a bit of mockery, but rarely real anger and rarely any sustained - or even partial - use of historical sources to state the obvious. All of that has its place. But if we treat this as just another colorful episode of Turkish propaganda, we miss what actually matters.

If recent developments in Greek-Turkish relations show anything, it's that more than one dispute stands between us and Turkey. It isn't just the continental shelf and the Exclusive Economic Zone, or the questions Turkey keeps raising - territorial waters, airspace, sovereignty over this or that island or islet. Beneath every one of these flashpoints - territorial waters today, a historical narrative tomorrow, Mount Olympus's edelweiss the day after - runs a single, deeper current, one that treating each new episode as a one-off leaves completely untouched. To see it, you have to stop counting episodes and start looking for what they have in common.

And that common thread is more than just an open question. It is a foundational problem that Turkish national ideology has never managed to solve once and for all - and that's not some minor footnote to its political history. It's central to it. This isn't, to be clear, a lack of identity. Turkish national identity has real, historically grounded sources to draw on: language, the Ottoman legacy, Islamic tradition, the memory of the so-called "War of Independence," the Kemalist state tradition. The problem is more specific than that. It's the inability to establish a historical continuity in Anatolia that is exclusively, indisputably Turkey's own. Ethnic origin alone can't do that work, because it's a mixed, medieval-era arrival next to the depth of time embedded in the land itself. Religious identity can't do it either, because it's shared with dozens of other peoples across the Islamic world and so isn't distinctive. What's left is a foundational void that Turkish intellectuals and Turkish state ideology have spent a century trying to fill - using methods that change shape depending on the arena, but that all follow the same underlying logic.

The Problem of Historical Foundation

Turkish national identity was born out of a violent, deliberately engineered project following the collapse of the Ottoman Empire. The vacuum left by the loss of the supranational Ottoman-Islamic identity had to be filled fast, with material that didn't already exist as a popular sense of self but had to be manufactured from above: Western-style nationalism, imposed on a population that had no prior experience of "Turkishness" as either a political category or a lived cultural reality.

This is the context for two theoretical constructs from the 1930s: the Türk Tarih Tezi (Turkish History Thesis) and the Güneş Dil Teorisi (Sun Language Theory). These weren't fringe academic hypotheses - they were a state strategy for manufacturing "indigenousness," dressed up in scientific-sounding language and pseudo-historical argument. The goal was to show that the Turks were not, in fact, recent arrivals in Anatolia - which, historically, they were - but the indigenous descendants of the region's most ancient civilizations: the Hittites, the Sumerians, even the early Greek populations of the Aegean. It was a manufactured falsehood, taught in schools as historical fact on the explicit orders of the state itself, in a country where challenging the official story carried - and still carries - a heavy political price. Constructing a genealogical link to the land wasn't academic curiosity; it was political necessity. A brand-new national identity couldn't be built on the admission that the Turks had settled on foreign soil only nine centuries earlier, and certainly not on the admission that the founding act of the new state was sealed in the blood of the genocide of the region's actual indigenous peoples: the Greeks and the Armenians.

From Kemalism to Islamism: the Same Identity Crisis

This identity void was never truly closed - it just changed hands. Once Kemalist national-populism ran out of steam as a source of meaning, it left behind a secular framework hollowed out of content, and Islamism was quick to move in. These aren't two rival movements that history happened to pit against each other. They're two versions of the same failure to ground an identity in anything real, taking turns in power - or sometimes sharing it - whenever one of them runs out of persuasive force.

The result is a constant back-and-forth across a blurry line between nationalism and Islamism - two ideological systems that compete with each other but also feed off each other, because neither has enough material of its own to stand alone.

But there's a third front too, less obvious but just as telling: the cultural one. When neither nationalism nor Islamism can fully answer the identity question, it opens up space for a current that looks gentler but works just as hard: laying claim to the cultural past of the land itself - Ionia's Greek past included.

The West as "Heir" to the East

This current has a name: "Mavi Anadoluculuk" (Blue Anatolianism). It emerged in the 1950s as a version of "Anatolianism" (Anadoluculuk), with roots reaching back to the late Ottoman period. Its best-known modern figure is Cevat Şakir Kabaağaçlı, better known by his pen name, "the Fisherman of Halicarnassus" (Halikarnas Balıkçısı). The core claim of this current was that Anatolia - Asia Minor - is the true wellspring of civilization, and that Greek civilization was its descendant, not its forerunner, in the development of the Western world. Homer, Sappho, the Greek cities of Ionia - all of it gets rebranded and presented as "Anatolian" material.

Mavi Anadoluculuk didn't reject the West - it laid claim to it, with a boldness plain nationalism would never have dared. It tried to make Anatolia the birthplace of the West, and Turkey, by extension, the heir to a civilization the Turks themselves neither built nor carried forward. Quite the opposite: they systematically erased its traces - the people, the language, the monuments - in the very land where they now claim historical paternity over it. That destructive impulse hasn't gone away; the Turkish state still lets everything Greek decay or fall into neglect, preserving only what can turn a profit through tourism.

It's also no accident that "Mavi Anadoluculuk" shares an adjective with the later "Mavi Vatan" (Blue Homeland), the maritime-power doctrine that today shapes Turkey's posture in the Aegean and the Eastern Mediterranean. They may come from different lineages - one intellectual, the other military - but what they share runs much deeper than a coincidence of naming. It's the same ruthless logic. If identity or entitlement can't rest on race, can't rest on religion, can't rest on any written document or signed treaty, then it rests on the mere act of claiming: whatever sits on or around this territory becomes Turkish because Turkey says so - not because anything proves it.

Three Fronts, One Shared Logic

Turkey's identity deficit plays out systematically across three parallel fronts, all following the same structural logic.

On the political-historical front, the Türk Tarih Tezi and the Güneş Dil Teorisi try to manufacture indigenousness through pseudo-scientific linguistics and history that no serious researcher outside Turkey has ever taken seriously.

On the cultural-philological front, Mavi Anadoluculuk manufactures cultural continuity through false etymologies and arbitrary comparisons.

On the geopolitical front, the so-called "Blue Homeland" turns a maritime-power concept into a framework for asserting sovereignty over an ever-expanding stretch of sea, well past any conventional limit, with the open threat of war serving as the final argument once rhetoric and diplomacy run out.

These three fronts aren't three separate coincidences. They're the same mindset, applied at three different levels, and the point that ties them together deserves to be stated plainly: geographic continuity does not imply ethnic or cultural continuity - and knowing that while insisting on the opposite anyway isn't a mistake. It's a choice.

Anatolia has been, for millennia, a place where civilizations succeeded one another - Hittites, Phrygians, Greeks, Romans, and eventually Turks - but that doesn't make each one the heir of the last, especially when the newest arrival set out systematically to erase the one before it. That very historical rupture is what drives the constant, forceful compensation that follows. Where race fails, language is brought in; where language fails, myth takes over; where myth fails, the map is invoked; and where the map fails, the fleet is brought in.

From Piecemeal Reaction to Strategic Response

If the Greek response to every provocation - whether it's the "fisherman" and Homer or the claims in the Aegean - stays piecemeal, limited to knocking down each individual "piece of evidence" as it surfaces, we'll win every battle but keep losing sight of what the war is actually about.

This isn't a one-off slip by a few overzealous writers or politicians. It's a fixed, organized, state-driven practice of falsifying history, aimed at turning geographic continuity with Anatolia into cultural and historical continuity with the civilizations that predated the Turks there - whether the claim is staked through soil, sea, or myth. That this practice persists generation after generation, regime after regime, isn't an accident of ideological drift. It's the deliberate strategy of a state that knows full well it cannot ground its presence in the region in anything but the claim itself.

Recognizing this pattern gives us something more valuable than debunking each new claim as it comes: the ability to see the next front coming before it even opens, because the logic that produces it is already known and already on the record.

Η επέκταση των συμφωνιών του Αβραάμ: επιπτώσεις για την Ελλάδα

Η διπλωματική πρωτοβουλία του Ντόναλντ Τραμπ για τη μαζική διεύρυνση των Συμφωνιών του Αβραάμ αποτελεί τη σημαντικότερη απόπειρα αναδιάταξης της γεωπολιτικής αρχιτεκτονικής στη Μέση Ανατολή. Ο Αμερικανός πρόεδρος συνέδεσε άμεσα τις ειρηνευτικές διαπραγματεύσεις με το Ιράν, με την υποχρεωτική προσχώρηση κομβικών μουσουλμανικών χωρών στο σύμφωνο εξομάλυνσης σχέσεων με το Ισραήλ. Η στρατηγική αυτή επιδιώκει να δημιουργήσει ένα ενιαίο περιφερειακό μέτωπο ασφαλείας και οικονομικής συνεργασίας, θέτοντας όμως σκληρά διλήμματα σε κάποιες χώρες. Στην επίσημη ανάρτηση του, ο Τραμπ ανέφερε κατά λέξη: «Οι χώρες που συζητήθηκαν είναι η Σαουδική Αραβία, τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, το Κατάρ, το Πακιστάν, η Τουρκία, η Αίγυπτος, η Ιορδανία και το Μπαχρέιν». Διαβάστε τη συνέχεια εδώ:  https://geoeurope.org/2026/06/15/i-epektasi-ton-symfonion-tou-abraam-ep/

Ελληνισμός: ο εφιάλτης του τουρκικού εθνικισμού

Θυμάμαι, στο πλαίσιο μιας ιδιωτικής κουβέντας για την Ιστορία και τον πολιτισμό στην Ανατολή, την έντονη και αναίτια επίθεση που δέχθηκα από έναν Τούρκο πανεπιστημιακό. Σε μια αποστροφή του λόγου του, μου απευθύνθηκε με εμφανή προκλητικότητα, ρωτώντας με: "Και ποιος σου είπε εσένα ότι ο Όμηρος ήταν Έλληνας;"

 

Ομολογώ πως, προς στιγμήν, έμεινα να τον κοιτάζω με απορία, προσπαθώντας να αποφασίσω πώς να διαχειριστώ μια τόσο ανιστόρητη τοποθέτηση. Η αυθόρμητη αντίδρασή μου ήταν να του απαντήσω: "Δεν χρειάζεται να μου το πει κανείς! Είναι γραμμένο στο γενετικό μου κώδικα, αλλά και σε κάθε θραύσμα των αρχαιολογικών ευρημάτων που οι αρχαιολόγοι σας φέρνουν στο φως. Όπου κι αν σκάψετε στην Τουρκία, ξεθάβετε με απογοήτευση ελληνικές επιγραφές που μαρτυρούν το προαιώνιο παρελθόν του τόπου".

 

Ήθελα επίσης να του πω ότι, πριν διεκδικήσει την πατρότητα του Ομήρου, καλό θα ήταν να διερευνήσει και να αναγνωρίσει τη δική του ταυτότητα· γιατί μπορεί να δηλώνει Τούρκος, αλλά δεν ξέρει από πού κρατά η σκούφια του. Και μπορεί να κατανοώ την αγωνία του να αποκτήσει η χώρα του ένα ένδοξο πολιτισμικό παρελθόν, αλλά δεν τη συμμερίζομαι.

 

Αυτό ακριβώς του απάντησα - με μια φλεγματική απάθεια που θα ζήλευε κι ο βασιλιάς Κάρολος - κι έγινε... Τούρκος. Δεν ήταν καλή απάντηση. Σκοπός δεν είναι η προσβολή του όποιου συνομιλητή αλλά η κατανόηση, η αναζήτηση ή η ανάδειξη της αλήθειας ακόμη κι όταν αυτή είναι άβολη. 

 

Καταλαβαίνετε - υποθέτω, η συζήτηση ούτε ακαδημαϊκή ήταν ούτε ψύχραιμη. Όσο ο συνομιλητής μου αδυνατούσε να προσκομίσει το οποιοδήποτε τεκμήριο που να δίνει έστω, μια στοιχειώδη βάση στον ισχυρισμό του, τόσο περισσότερο εξοργιζόταν. Σχεδόν τον λυπήθηκα και δεν έδωσα συνέχεια στο όλο θέμα.

 

Αλλά, προσέξτε. Αυτή ακριβώς η αγωνία των γειτόνων μας δεν είναι τυχαία. Ούτε η συζήτηση ήταν μεμονωμένη, ούτε και τα άρθρα που δημοσιεύονται σποραδικά από τα τουρκικά μέσα ενημέρωσης είναι αθώα. Όλα μαζί, αποτυπώνουν με εύγλωττο τρόπο το βαθύ πρόβλημα ταυτοτικής ανεπάρκειας που διατρέχει μεγάλο μέρος της σύγχρονης τουρκικής κοινωνίας και διανόησης.

 

Η Τουρκία, ως απόγονος της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, βρέθηκε αντιμέτωπη με την ανάγκη κατασκευής μιας συμπαγούς εθνικής ταυτότητας. Ο κεμαλισμός προσπάθησε να το κάνει με τον κρατικισμό, τον εθνολαϊκισμό και τον ιστορικό αναθεωρητισμό, ενώ ο ισλαμισμός - ιδίως στην εποχή Ερντογάν - έχει στραφεί στην θεολογική ουτοπία και τον παντουρκισμό. 

 

Στόχος της εθνικιστικής τουρκικής διανόησης υπήρξε ανέκαθεν η βίαιη ομογενοποίηση των πληθυσμών της Μικράς Ασίας και ο σφετερισμός των στοιχείων της ταυτότητας των προαιώνιων γηγενών λαών - κυρίως των Ελλήνων. Ήταν εκείνη η ανάγκη για αυτοπροσδιορισμό έναντι "ανώτερων" πολιτισμών που "με θράσος" εξακολουθούσαν να επιβιώνουν στην Ανατολία, που τους οδήγησε και στο έγκλημα αλλά και στην εργαλοιοποίηση της Ιστορίας για να θεμελιώσουν ένα κίβδηλο "ηθικό δικαίωμα" κυριαρχίας.

 

Η άρνηση της ελληνικότητας του Ομήρου, η διεκδίκηση της Αγίας Σοφίας, η συστηματική υποβάθμιση ή διαστρέβλωση της ελληνικής παρουσίας στην Μικρά Ασία, και η κατασκευή ενός "μεγάλου τουρκικού έθνους" που δήθεν υπήρχε από την αρχαιότητα, είναι εκφάνσεις της ίδιας αγωνίας. Να γεμίσει το κενό μιας σχετικά πρόσφατης εθνογένεσης με δανεικά ή πλαστά μεγαλεία, συχνά με την ταυτόχρονη απαξίωση ή εξαφάνιση της πραγματικής ιστορίας τόπου και λαών.

 

Δεν πρόκειται απλώς για ιστορική άγνοια ή προπαγάνδα. Πρόκειται για βαθιά ταυτοτική ανασφάλεια που τροφοδοτεί επιθετικότητα, αναθεωρητισμό και την ανάγκη συνεχούς "επιβεβαίωσης" μέσω σύγκρουσης με τον "Άλλο" - ιδίως με τον Ελληνισμό, που συμβολίζει την συνέχεια ενός πολιτισμού χιλιάδων ετών στον ίδιο χώρο.

 

O επιλεκτικός αναθεωρητισμός και το δίκαιο της θάλασσας

 γράφει ο Βαγγέλης Χωραφάς

 

Τα επιλεκτικά αναθεωρητικά κράτη, όπως η Τουρκία, επιδιώκουν να αλλάξουν συγκεκριμένες πτυχές της περιφερειακής ή διεθνούς τάξης – όπως τα εδαφικά όρια, την ιδεολογική επιρροή ή τη δυναμική ισχύος – χωρίς να στοχεύουν στην αποδόμηση του παγκόσμιου συστήματος, όπως κάνουν οι επονομαζόμενοι συστημικοί αναθεωρητές (π.χ. Ρωσία, Κίνα, Βόρεια Κορέα). Λειτουργούν ρεαλιστικά εντός των υφιστάμενων πλαισίων (π.χ. ΝΑΤΟ, ΟΗΕ ή οικονομικά συστήματα), χρησιμοποιώντας τακτικές γκρίζας ζώνης – πόλεμο με αντιπροσώπους, οικονομικό καταναγκασμό, παραπληροφόρηση, κυβερνοεπιχειρήσεις, θαλάσσιες προκλήσεις ή στρατηγική ασάφεια – για να επιτύχουν στόχους αποφεύγοντας παράλληλα την ανοιχτή σύγκρουση. Διαβάστε τη συνέχεια εδώ 

Αναθεωρητισμός, Τακτικισμός, Γκριζάρισμα και οι παγίδες της ελληνικής ανάλυσης

Καθώς αυξάνεται ολοένα και περισσότερο η πίεση από την τουρκική πλευρά, ο ελληνικός δημόσιος λόγος τείνει να εστιάζει στην επικαιρότητα, σε ένα παιχνίδι δράσης-αντίδρασης που τελικά, μάλλον εξυπηρετεί πολιτικές σκοπιμότητες παρά συμβάλλει στην κατανόηση των βαθύτερων στρατηγικών εξελίξεων. Η συνήθης ερμηνεία - ότι κάθε τουρκική πρόκληση είναι προϊόν εσωτερικής ανάγκης, άρα παροδική και άνευ ουσιαστικών συνεπειών - λειτουργεί στην πράξη ως άλλοθι αδράνειας και ως παγίδα στρατηγικής τύφλωσης. Με το νέο μου άρθρο "Αναθεωρητισμός, Τακτικισμός, Γκριζάρισμα και οι παγίδες της ελληνικής ανάλυσης" επιχειρώ να μετατοπίσω τη συζήτηση από τα καθημερινά πλέον επεισόδια προς τη διαχρονική λογική που τα συνδέει, υποστηρίζοντας ότι το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι γιατί κάνει η Τουρκία ό,τι κάνει αλλά τι αλλάζει στον πραγματικό κόσμο επειδή το κάνει. Διαβάστε τη συνέχεια εδώ: https://geoeurope.org/2026/05/29/anatheoritismos-taktikismos-gkrizar/

Ένωση Επτανήσων, 162 χρόνια μετά: Τι γιορτάζουμε και τι ξεχνάμε

Σήμερα συμπληρώνονται 162 χρόνια από την Ένωση των Επτανήσων με την Ελλάδα. Μια επέτειος που εορτάζεται - ως συνήθως - με τοπικές εκδηλώσεις, χορούς, τραγούδια, επίσημους λόγους και ανθοδέσμες σε μνημεία. Κι όμως, πέρα από την τελετουργία, η Ένωση των Επτανήσων ενσαρκώνει κάτι βαθύτερο και επίκαιρο: τη διαχρονική αξία της εθνικής κυριαρχίας ως προϋπόθεσης πολιτικής αξιοπρέπειας και στρατηγικής αυτονομίας.

Η Ένωση δεν ήταν δώρο. Ήταν αποτέλεσμα βούλησης, διπλωματικής επιμονής και σαφούς αντίληψης του τι ανήκει σε ποιον και γιατί. Οι τότε ηγεσίες δεν περίμεναν να τους αναγνωριστεί αυτό που θεωρούσαν αυτονόητο. Το διεκδίκησαν. Και αυτή ακριβώς η λέξη, η διεκδίκηση, απουσιάζει ανησυχητικά από το σημερινό πολιτικό λεξιλόγιο.

Η σημερινή μας ηγεσία εκπέμπει συχνά την εικόνα μιας χώρας που αποδέχεται τη σταδιακή συρρίκνωση του γεωπολιτικού της αποτυπώματος. Η επιλογή του κατευνασμού έναντι της τουρκικής αναθεωρητικής στρατηγικής, η αποφυγή άσκησης κυριαρχικών δικαιωμάτων - από την επέκταση των χωρικών υδάτων έως την πλήρη αξιοποίηση της ελληνικής ΑΟΖ - και η διαρκής επίκληση των “ήρεμων νερών” έχουν διαμορφώσει ένα πλαίσιο περιορισμένης εθνικής διεκδικητικότητας. Αδράνεια, με καλό branding.

Η ελληνική κυβέρνηση αντιμετωπίζει τη σταθερότητα ως αυτοσκοπό, ακόμη και όταν αυτή προϋποθέτει την προσαρμογή των ελληνικών θέσεων στις απαιτήσεις ισχυρότερων συμμάχων ή στις πιέσεις της Άγκυρας. Όμως η ιστορική εμπειρία του ελληνισμού άλλα πράγματα μας διδάσκει. Η γεωπολιτική επιβίωση δεν κατοχυρώνεται μέσω της αδράνειας, αλλά μέσω της στρατηγικής βούλησης και της σαφούς αντίληψης των εθνικών ορίων - όχι μόνο των γεωγραφικών, αλλά και των πολιτικών.

Η επέτειος της ένωσης των Επτανήσων με τον εθνικό κορμό υπενθυμίζει ακριβώς αυτό: τα κυριαρχικά δικαιώματα δεν διατηρούνται επειδή θεωρούνται δεδομένα, αλλά επειδή υπάρχουν πολιτικές ηγεσίες αποφασισμένες να τα υπερασπίζονται ενεργά και χωρίς αμφισημίες.

Αν ο ελληνισμός επιβίωσε στο πέρασμα των αιώνων, το κατόρθωσε διατηρώντας ταυτόχρονα δύο πράγματα που φαίνονται αντιφατικά: γεωπολιτική σαφήνεια και πολιτισμική ευελιξία. Δεν επέβαλε· συνέθεσε. Δεν εξαφάνισε· αφομοίωσε. Η Ελλάδα δεν είναι μόνο η σημερινή επικράτειά της, ούτε ο ελληνισμός εξαντλείται στην Ελλάδα και την Κύπρο. Είναι και όλα εκείνα τα χώματα όπου η ελληνική παρουσία αναδύεται μέσα από κάθε ανασκαφή, κάθε επιγραφή και κάθε μάρμαρο που επιστρέφει στο φως έπειτα από αιώνες σιωπής! Από τη Μικρά Ασία και τον Πόντο έως την Αλεξάνδρεια, τη Νότια Ιταλία και τις ακτές της Ανατολικής Μεσογείου, ο ελληνικός πολιτισμός εξακολουθεί να λειτουργεί ως ανεξάλειπτο ίχνος συνέχειας και δημιουργίας.

Και εδώ ακριβώς έγκειται η ουσιώδης διαφορά του ελληνικού πολιτισμικού αποτυπώματος από τις νεο-οθωμανικές αντιλήψεις περί επιρροής και κατάκτησης. Ο ελληνισμός δεν οικοδόμησε παράδοση πολιτισμικής επιβολής με όρους μονολιθικής κυριαρχίας. Αντιθέτως, μεγαλούργησε εκεί όπου κατάφερε να συνθέσει, να αφομοιώσει και να συνυπάρξει. Η ελληνική γλώσσα, η φιλοσοφία, οι πόλεις και οι θεσμοί λειτούργησαν επί αιώνες ως πεδία ώσμωσης λαών και πολιτισμών και όχι ως μηχανισμοί εξάλειψης της διαφορετικότητας.

Γι' αυτό και η σημερινή Ελλάδα οφείλει να αντιλαμβάνεται τον εθνικό της ρόλο όχι φοβικά και διαχειριστικά, αλλά ως φορέας ιστορικής αυτοπεποίθησης. Διότι όταν ένα κράτος αποδυναμώνει μόνο του τη γεωπολιτική και πολιτισμική του αυτοσυνειδησία, αφήνει αναπόφευκτα χώρο σε άλλες δυνάμεις να επανακαθορίσουν την ιστορία, τη μνήμη και τελικά, την ίδια την ισορροπία της περιοχής.

 

Ελλάδα και στρατηγική αυτονομία: Ο παράδοξος ετεροκαθορισμός μιας ενεργητικής διπλωματίας

Με το προηγούμενο άρθρο μου, επιχείρησα να αναδείξω τις επιδιώξεις της Άγκυρας μέσα από το πρίσμα των δικών της αντιλήψεων ισχύος και στρατηγικής κουλτούρας, υποστηρίζοντας παράλληλα ότι η Ελλάδα οφείλει να διαμορφώσει μια συνεκτική εθνική στρατηγική, θεμελιωμένη στα κυριαρχικά της δικαιώματα, στο Διεθνές Δίκαιο και σε μια περισσότερο ενεργητική αντίληψη εξωτερικής πολιτικής.

Στο νέο μου άρθρο, εξετάζω το παράδοξο φαινόμενο του «ετεροκαθορισμού» της ελληνικής διπλωματίας: την τάση, δηλαδή, η Αθήνα να προσαρμόζει συχνά τη στρατηγική της περισσότερο ως αντίδραση στις κινήσεις της Τουρκίας, παρά μέσα από έναν σταθερό και μακροπρόθεσμο εθνικό σχεδιασμό. Παρά τη διπλωματική κινητικότητα και την ενίσχυση των διεθνών συμμαχιών της χώρας, παραμένει ανοιχτό το ερώτημα κατά πόσο η Ελλάδα αξιοποιεί αυτή τη δυναμική για να οικοδομήσει πραγματική στρατηγική αυτονομία.

Το άρθρο μπορείτε να το διαβάσετε στον παρακάτω σύνδεσμο: https://geoeurope.org/2026/05/16/ellada-kai-stratigiki-aytonomia-o-par/

"Γαλάζια Πατρίδα": Ένας Νόμος, Δύο Θάλασσες, Μία Επιλογή

 

Όταν το δόγμα γίνεται νόμος 

Μόλις προχθές, ο Κυριάκος Μητσοτάκης διακήρυττε από το βήμα του προσυνεδρίου του κόμματός του στη Θεσσαλονίκη ότι “ήρεμα νερά σημαίνουν ελεύθερα νερά, όπου κυριαρχεί το Διεθνές Δίκαιο και όπου τα νερά θα μένουν πάντα γαλάζια και ειρηνικά, στα χρώματα της σημαίας και των κυριαρχικών δικαιωμάτων μας”. Η απάντηση από την απέναντι πλευρά του Αιγαίου ήρθε σχεδόν άμεσα. Μια απάντηση πολιτική, αλλά καθ' υπέρβαση της συνήθους διπλωματικής πρακτικής. Μια απάντηση που ήρθε για να επιβεβαιώσει όλους εμάς που καταλαβαίνουμε ότι η αντίληψη του έλληνα πρωθυπουργού για τις ελληνοτουρκικές σχέσεις είναι προβληματική αν όχι εσφαλμένη.  

 

Το σχέδιο νόμου για τη “Γαλάζια Πατρίδα” (Mavi Vatan), το οποίο εκπονήθηκε από το Εθνικό Ερευνητικό Κέντρο Ναυτικού Δικαίου του Πανεπιστημίου Άγκυρας (DEHUKAM) και υποβλήθηκε στο Συμβούλιο Ασφαλείας και Εξωτερικής Πολιτικής της τουρκικής Προεδρίας, βρίσκεται πλέον ένα βήμα πριν από την ψήφισή του, σύμφωνα με τα μέσα ενημέρωσης της γειτονικής μας χώρας. Εάν γίνει νόμος του τουρκικού κράτους, θα αποτελέσει την πρώτη επίσημη (εσωτερική) νομοθετική κατοχύρωση ενός δόγματος που έως σήμερα παρουσιαζόταν ως στρατηγική επιδίωξη και λειτουργούσε κυρίως ως εργαλείο γεωπολιτικής πίεσης. 

 

Το δόγμα της “Γαλάζιας Πατρίδας” γεννήθηκε το 2006 από τον απόστρατο υποναύαρχο Τζεμ Γκιουρντενίζ, κι αναπτύχθηκε περαιτέρω από τον επίσης απόστρατο αξιωματικό Τζιχάτ Γιαϊτζί. Σταδιακά, από θεωρία κύκλων του τουρκικού στρατιωτικού κατεστημένου μετατράπηκε σε κεντρικό άξονα της τουρκικής εξωτερικής πολιτικής και σε βασικό πυλώνα της αναθεωρητικής στρατηγικής της Άγκυρας στην Ανατολική Μεσόγειο και το Αιγαίο. 

 

Σήμερα, όμως, συντελείται κάτι ποιοτικά διαφορετικό: το δόγμα επιχειρείται να αποκτήσει νομική υπόσταση. Και αυτή η μετάβαση μόνο τυπική δεν είναι. 

 

Η κατανόηση της τουρκικής κίνησης απαιτεί και μια εσωτερική ματιά. Η νομοθετική κατοχύρωση της “Γαλάζιας Πατρίδας” δεν εξυπηρετεί μόνο εξωτερικές επιδιώξεις· αντανακλά και έντονες εσωτερικές πιέσεις. Ο τουρκικός εθνικισμός λειτουργεί ως βασικός μηχανισμός νομιμοποίησης μιας αναθεωρητικής και επεκτατικής στρατηγικής, παρέχοντας στην κυβέρνηση Ερντογάν - και σε οποιαδήποτε μελλοντική κυβέρνηση - το αναγκαίο ιδεολογικό υπόβαθρο για τη διατήρηση και κλιμάκωση των διεκδικήσεων της Άγκυρας στην Ανατολική Μεσόγειο και το Αιγαίο. 

 

Η οικονομική αστάθεια, η παρατεταμένη νομισματική κρίση, η έντονη εσωτερική πολιτική πόλωση, αλλά και η ρευστή κατάσταση στη Μέση Ανατολή, σε συνδυασμό με τη σταδιακή διάβρωση της αξιοπιστίας της Τουρκίας έναντι παραδοσιακών συμμάχων και εταίρων της, δημιουργούν ισχυρά κίνητρα εξωτερίκευσης των πιέσεων μέσω της προβολής έντασης προς τη χώρα μας. Πολλές κινήσεις - το τουρκολιβυκό μνημόνιο, οι έρευνες του Oruc Reis κ.λπ.- ήταν εν μέρει αντιδράσεις σε συγκυρίες παρά εκτέλεση ενός άψογου κεντρικού σχεδίου. Η υπερεκτίμηση της τουρκικής στρατηγικής συνοχής αποτελεί εξίσου επικίνδυνη πλάνη με την υποεκτίμησή της. 

 

Από το δόγμα στον νόμο: γιατί η διαφορά είναι κρίσιμη 

Ένα δόγμα μπορεί να αναθεωρηθεί. Μια στρατηγική μπορεί να μεταβληθεί ανάλογα με τις πολιτικές συνθήκες και τις διεθνείς ισορροπίες. Ένας νόμος, όμως, δεσμεύει το κράτος που τον θεσπίζει, δημιουργεί διοικητική συνέχεια και εγκαθιστά ένα σταθερό θεσμικό πλαίσιο διεκδικήσεων. 

 

Εάν το τουρκικό Κοινοβούλιο εγκρίνει το σχέδιο του DEHUKAM, η Άγκυρα δεν θα διεκδικεί πλέον περίπου 462.000 τετραγωνικά χιλιόμετρα θαλάσσιων ζωνών στη Μαύρη Θάλασσα, την Ανατολική Μεσόγειο και το Αιγαίο ως γεωπολιτική φιλοδοξία ή ως διαπραγματευτική θέση. Θα τα ενσωματώνει στο εσωτερικό της δίκαιο ως θεσμοποιημένη κρατική αξίωση. Και αυτό μεταβάλλει ουσιαστικά τους όρους της αντιπαράθεσης. 

 

Δεν πρόκειται, συνεπώς, για μια απλή νομική διατύπωση ή για έναν ακόμη συμβολισμό εσωτερικής κατανάλωσης. Πρόκειται για απόπειρα μετατροπής μιας αναθεωρητικής γεωπολιτικής αντίληψης σε κρατική κανονιστική πραγματικότητα, με ό,τι αυτό συνεπάγεται τόσο για την τουρκική διοίκηση όσο και για τη διεθνή επιχειρηματολογία της Άγκυρας στο μέλλον. 

 

Στις βασικές του προβλέψεις, το νομοσχέδιο κατοχυρώνει χωρικά ύδατα 12 ναυτικών μιλίων στη Μαύρη Θάλασσα και την Ανατολική Μεσόγειο, διατηρώντας παράλληλα το όριο των 6 ναυτικών μιλίων στο Αιγαίο, υπό το επιχείρημα της “ευαίσθητης ισορροπίας”. Με τον τρόπο αυτό, η Τουρκία επιχειρεί να εμφανίσει το Αιγαίο ως ειδική γεωγραφική και πολιτική περίπτωση, εξαιρώντας το ουσιαστικά από τη γενική εφαρμογή του Δικαίου της Θάλασσας. 

 

Η Άγκυρα δεν έχει κυρώσει τη Σύμβαση του ΟΗΕ για το Δίκαιο της Θάλασσας (UNCLOS). Ωστόσο, μέσω της εσωτερικής νομοθεσίας επιχειρεί πλέον να οικοδομήσει μια παράλληλη νομική και πολιτική αφήγηση για τα θαλάσσια δικαιώματα, προσδίδοντάς της θεσμική βαρύτητα, κρατική συνέχεια και δυνητικά διεθνή απήχηση. 

 

Θα πρέπει να κάνουμε μία αναγκαία διευκρίνηση: κανένα κράτος δεν δεσμεύεται αυτομάτως από τον εσωτερικό νόμο τρίτου κράτους. Ο τουρκικός νόμος δεν θα δημιουργήσει, μόνος του, διεθνή έννομη συνέπεια. Η σημασία του δεν είναι νομική με την άμεση έννοια. Είναι πολιτική και αφηγηματική. Δημιουργεί εσωτερική δέσμευση που καθιστά κάθε μελλοντική τουρκική κυβέρνηση δύσκολο να υποχωρήσει χωρίς να αντιμετωπίσει ισχυρές εσωτερικές αντιστάσεις. Δημιουργεί επίσης ένα κανονιστικό πρότυπο: μια εσωτερική νομική γλώσσα που η Άγκυρα θα επιστρατεύει σε κάθε μελλοντική διεθνή διαπραγμάτευση για να παρουσιάζει τις θέσεις της ως “υποχρέωση” και όχι ως επιλογή. Ακριβώς γι' αυτό η διεθνής απάντηση οφείλει να εστιάσει στον αφηγηματικό και πολιτικό χαρακτήρα του βήματος, και όχι μόνο στην τυπική του ασυμβατότητα με το διεθνές δίκαιο. 

 

Τριάντα χρόνια μετά τα Ίμια, η Τουρκία φαίνεται να έχει κατανοήσει ότι η δημιουργία τετελεσμένων δεν απαιτεί κατ' ανάγκην στρατιωτική σύγκρουση. Αρκούν σταδιακές κινήσεις θεσμικής εμπέδωσης. NAVTEX, ερευνητικές άδειες, διπλωματικές διατυπώσεις, χάρτες, μνημόνια και, πλέον, κοινοβουλευτικές ψηφοφορίες. Η στρατηγική δεν στοχεύει μόνο στον συσχετισμό ισχύος επί του πεδίου, αλλά κυρίως στη σταδιακή μετατόπιση του πλαισίου νομιμοποίησης μέσα στο οποίο διεξάγεται η ίδια η διαφορά. 

 

Το κρίσιμο στοιχείο είναι ότι η Άγκυρα δεν επιχειρεί απλώς να διευρύνει τις θαλάσσιες διεκδικήσεις της. Επιχειρεί σταδιακά να μεταβάλει τον ίδιο τον τρόπο με τον οποίο παράγεται νομιμοποίηση στην Ανατολική Μεσόγειο. 

 

Η ελληνική στρατηγική στηρίζεται διαχρονικά στην παραδοχή ότι προηγείται το διεθνές δίκαιο και ακολουθούν η πολιτική και η ισχύς. Η τουρκική στρατηγική λειτουργεί αντίστροφα: πρώτα δημιουργείται πολιτικό και επιχειρησιακό τετελεσμένο, έπειτα εγκαθίσταται διοικητική και θεσμική πρακτική και, στο τέλος, αναζητείται η νομική αφήγηση που θα κανονικοποιήσει το αποτέλεσμα. 

 

Υπό αυτή την έννοια, η “Γαλάζια Πατρίδα” δεν αποτελεί μόνο αναθεωρητική διεκδίκηση θαλάσσιων ζωνών. Αποτελεί απόπειρα μετάβασης από ένα μοντέλο διεθνούς τάξης όπου οι κανόνες προηγούνται της ισχύος σε ένα μοντέλο περιφερειακής κυριαρχίας όπου η ισχύς παράγει σταδιακά νέους κανόνες και νέα “δεδομένα”. 

 

Αυτό εξηγεί γιατί η Τουρκία επενδύει τόσο συστηματικά όχι μόνο σε στρατιωτικά μέσα αλλά και σε χάρτες, NAVTEX, μνημόνια, ερευνητικές άδειες, ακαδημαϊκή παραγωγή, θεσμική γλώσσα και πλέον κοινοβουλευτική νομιμοποίηση. Ο στόχος δεν είναι αποκλειστικά η διεθνής δικαίωση των θέσεών της. Είναι η διεθνής εξοικείωση με αυτές. 

 

Και αυτή είναι ίσως η σημαντικότερη πτυχή της τουρκικής στρατηγικής: η σταδιακή μετατόπιση του ορίου μεταξύ του αδιανόητου, του συζητήσιμου και τελικά του πολιτικά διαπραγματεύσιμου. 

 

Η Ελλάδα έχει το δίκαιο με το μέρος της - αλλά αυτό δεν αρκεί 

Η ελληνική θέση στηρίζεται σε ένα από τα ισχυρότερα νομικά θεμέλια στη σύγχρονη ιστορία θαλάσσιων διαφορών. Η UNCLOS αναγνωρίζει πλήρη δικαιώματα νησιών - χωρικά ύδατα, υφαλοκρηπίδα, ΑΟΖ. Οι συμφωνίες οριοθέτησης με Ιταλία και Αίγυπτο αποδεικνύουν ότι νομική συνέπεια και πραγματιστική διπλωματία δεν είναι αντιφατικές. 

 

Η νομολογία του Διεθνούς Δικαστηρίου παρέχει ισχυρό, αλλά όχι αδιαμφισβήτητο έρεισμα. Στις υποθέσεις Ρουμανίας-Ουκρανίας (2009) και Νικαράγουας-Κολομβίας (2012), το δικαστήριο επιβεβαίωσε την αρχή ότι τα νησιά διαθέτουν πλήρη επήρεια ως προς τη γένεση δικαιωμάτων. Ωστόσο - και αυτό συχνά αποσιωπάται - στην υπόθεση Νικαράγουας-Κολομβίας το δικαστήριο εφάρμοσε αρχές αναλογικότητας με τρόπο που περιόρισε σημαντικά στην πράξη την ΑΟΖ κολομβιανών νησιών έναντι της ηπειρωτικής ακτής. Αυτό δεν αναιρεί την ελληνική θέση - η γεωγραφία του Αιγαίου διαφέρει ουσιωδώς από εκείνη της Καραϊβικής - αλλά σημαίνει ότι η εκτίμηση “το δίκαιο είναι αναμφισβήτητα με το μέρος μας” χρειάζεται στρατηγική εκλέπτυνση. Μια σφαιρική νομική προετοιμασία οφείλει να αντιμετωπίσει και αυτή την πτυχή, ώστε η ελληνική επιχειρηματολογία να μην αιφνιδιαστεί σε ενδεχόμενη δικαστική διαδικασία. 

 

Αλλά, η νομική ορθότητα δεν εκτελείται από μόνη της. Το διεθνές δίκαιο δεν είναι απλώς σύστημα κανόνων - είναι και πεδίο ανταγωνισμού ισχύος, επιρροής και θεσμικής αντοχής. Το ζήτημα δεν είναι μόνο ποιος έχει ισχυρότερα επιχειρήματα, αλλά ποιος μπορεί να μετατρέψει τη δική του ερμηνεία σε διεθνή πολιτική πραγματικότητα. Και σε αυτό το πεδίο, η Τουρκία έχει επενδύσει συστηματικά. Ακαδημαϊκή παραγωγή μέσω DEHUKAM, νομοθετική τεκμηρίωση, διακλαδικές ασκήσεις τύπου “Mavi Vatan 2026” - ένα ολοκληρωμένο σύστημα διαμόρφωσης  πραγματικότητας. 

 

Η Ελλάδα, αντίθετα, είναι εγκλωβισμένη στη λογική της αποσπασματικής αντίδρασης. Αντιδρά στις NAVTEX, απαντά στις τουρκικές δηλώσεις, στέλνει διπλωματικές διαμαρτυρίες - και μετά επιστρέφει στη ρουτίνα. Αυτός ο “πολιτικός αυτοματισμός” - η τάση να κάνουμε αυτά που κάναμε πάντα, χωρίς να αναλογιστούμε αν εξακολουθούν να επαρκούν - είναι ο μεγαλύτερος κίνδυνος που αντιμετωπίζουμε σήμερα. 

 

Θα πρέπει να καταλάβουμε - διότι άκουγα σήμερα τις απόψεις κάποιων διεθνολόγων-βουλευτών της ΝΔ - ότι η διαφορά μεταξύ ενός δόγματος και ενός νόμου είναι ποιοτική. Ως εκ τούτου, η ελληνική απάντηση δεν μπορεί να είναι ούτε φοβική ούτε περιστασιακή. Απαιτείται μακροπρόθεσμη εθνική στρατηγική με τέσσερις παράλληλους άξονες - κατά την άποψή μου. 

 

Α. Θεσμική και νομική αντεπίθεση 

Η Αθήνα οφείλει να περάσει από τη λογική της αντίδρασης στη λογική της διαρκούς διεθνούς πρωτοβουλίας. Η ψήφιση ενός τέτοιου νόμου απαιτεί άμεση κοινοποίηση αντίρρησης προς τον ΟΗΕ και τον Διεθνή Ναυτιλιακό Οργανισμό, με πλήρη νομική τεκμηρίωση των αντιθέσεων προς την UNCLOS και το εθιμικό διεθνές δίκαιο. Παράλληλα, η Ελλάδα χρειάζεται να επιταχύνει τις οριοθετήσεις θαλασσίων ζωνών με όμορα κράτη όπου αυτό είναι εφικτό, αξιοποιώντας ως πρότυπο τις συμφωνίες με Ιταλία και Αίγυπτο. 

 

Η συγκρότηση μόνιμου μηχανισμού τεκμηρίωσης και αποδόμησης των τουρκικών ισχυρισμών - με συμμετοχή νομικών, διπλωματών και ακαδημαϊκών - αποτελεί πλέον στρατηγική αναγκαιότητα. Αυτός ο μηχανισμός, όμως, δεν μπορεί να παραμείνει αόριστη διακήρυξη. Προϋποθέτει συγκεκριμένες θεσμικές επιλογές: εντάσσεται στο Υπουργείο Εξωτερικών, στο ΥΠΕΘΑ ή σε ανεξάρτητο ακαδημαϊκό φορέα; Χρηματοδοτείται εθνικά ή μέσω ευρωπαϊκών ερευνητικών προγραμμάτων; Παράγει δημόσια ή εμπιστευτικά πορίσματα; Αυτές οι ερωτήσεις δεν είναι γραφειοκρατικές λεπτομέρειες. Είναι η διαφορά ανάμεσα σε έναν μηχανισμό που λειτουργεί και σε μία ακόμη επιτροπή που συνεδριάζει. 

 

Μεσοπρόθεσμα, η ελληνική πλευρά οφείλει να εξετάσει σοβαρά την προσφυγή στο Διεθνές Δικαστήριο ή στο ITLOS, προσδίδοντας θεσμική και διεθνή διάσταση σε μια διαφορά που η Τουρκία επιχειρεί να διαχειριστεί μονομερώς. 

 

Β. Σταθερή αποτρεπτική παρουσία 

Η εμπειρία των τελευταίων δεκαετιών - από τα Ίμια έως το τουρκολιβυκό μνημόνιο και τις έρευνες του Oruc Reis, αλλά και τις συστηματικές παρενοχλήσεις ερευνητικών και ενεργειακών δραστηριοτήτων στην Ανατολική Μεσόγειο - δείχνει ότι η Άγκυρα αξιοποιεί συστηματικά τη μέθοδο της σταδιακής πίεσης και της ελεγχόμενης έντασης. Η Ελλάδα δεν έχει την πολυτέλεια να αποσυνδέει τη διπλωματία από την επιχειρησιακή αξιοπιστία. Η διατήρηση ισχυρής ναυτικής και αεροπορικής παρουσίας στο Αιγαίο και την Ανατολική Μεσόγειο συνιστά άσκηση κυριαρχικών δικαιωμάτων και προϋπόθεση πολιτικής αξιοπιστίας. Η αποτρεπτική παρουσία δεν είναι επιθετική πολιτική αλλά πρακτική απόδειξη ότι τα κυριαρχικά δικαιώματα δεν παραμένουν θεωρητικές διακηρύξεις. 

 

Γ. Περιφερειακές συμμαχίες με στρατηγικό βάθος 

Η ελληνική στρατηγική οφείλει να εδραιωθεί πάνω σε ένα σταθερό δίκτυο συνεργασιών με κράτη που συμμερίζονται την ανάγκη σταθερότητας στην Ανατολική Μεσόγειο. Η ψήφιση ενός νόμου για τη “Γαλάζια Πατρίδα” θα πρέπει να αποτελέσει αντικείμενο άμεσης κινητοποίησης εντός της ΕΕ, με στόχο την ανάδειξη του αναθεωρητικού του χαρακτήρα. 

 

Η Τουρκία, παρά τη ρητορική στρατηγικής αυτονομίας, παραμένει βαθιά εξαρτημένη από δυτικά κεφάλαια, επενδύσεις, τεχνολογία και αγορές. Αυτή η δομική εξάρτηση συνιστά θεωρητικά μοχλό επιρροής - αλλά με σημαντικούς πρακτικούς περιορισμούς που η Ελλάδα δεν μπορεί να αγνοεί ή να παραβλέπει. Η ίδια εξάρτηση καθιστά πολλές δυτικές κυβερνήσεις και επιχειρήσεις απρόθυμες να ασκήσουν ουσιαστική πίεση στην Άγκυρα. Η Τουρκία παραμένει μέλος NATO με μοναδική γεωστρατηγική θέση, ισχυρό διαπραγματευτικό χαρτί στο μεταναστευτικό και αγορά 85 εκατομμυρίων καταναλωτών. Η ελληνική στρατηγική οφείλει να λαμβάνει υπόψη αυτή την ασυμμετρία, αντί να υπερεκτιμά την ευρωπαϊκή αλληλεγγύη ως αυτονόητη. 

 

Η εμβάθυνση των σχέσεων με τη Γαλλία, την Αίγυπτο και την Κυπριακή Δημοκρατία δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται συγκυριακά, αλλά ως στοιχείο μόνιμης γεωπολιτικής αρχιτεκτονικής. 

 

Η σχέση με το Ισραήλ, που υπήρξε πυλώνας της τριμερούς συνεργασίας στην Ανατολική Μεσόγειο, χρήζει επανεκτίμησης υπό το πρίσμα των εξελίξεων μετά την 7η Οκτωβρίου 2023, καθώς η ισραηλινή στρατιωτική επιχείρηση στη Γάζα έχει αποσταθεροποιήσει τις σχέσεις πολλών ευρωπαϊκών και αραβικών εταίρων με το Τελ Αβίβ, επιβάλλοντας στην Αθήνα μεγαλύτερη διπλωματική λεπτότητα ώστε να διατηρήσει ταυτόχρονα την αξιοπιστία της στον αραβικό κόσμο και τη λειτουργική συνεργασία με το Ισραήλ όπου αυτή εξυπηρετεί ελληνικά συμφέροντα. 

 

Δ. Εθνικό αφήγημα με διάρκεια και διεθνή απήχηση 

Η Άγκυρα κατάφερε να μετατρέψει τη “Γαλάζια Πατρίδα” από στρατιωτική θεωρία σε στοιχείο συλλογικής εθνικής συνείδησης και εργαλείο εξωτερικής πολιτικής. Η Ελλάδα δεν χρειάζεται ένα αντίστοιχο επιθετικό αφήγημα. Χρειάζεται όμως μια συνεκτική και διαρκή στρατηγική δημόσιας διπλωματίας. 

 

Η υπεράσπιση των ελληνικών θέσεων δεν μπορεί να περιορίζεται σε τεχνικές νομικές αναλύσεις. Ένα αφήγημα με διεθνή απήχηση δεν αρκεί να είναι νομικά ορθό. Οφείλει να είναι πολιτικά ελκυστικό για κοινά που δεν γνωρίζουν τις λεπτομέρειες του Δικαίου της Θάλασσας. Η Ελλάδα έχει ένα αχρησιμοποίητο αφηγηματικό πλεονέκτημα: είναι η μικρότερη χώρα της διαφοράς, κράτος δικαίου, μέλος ΕΕ, που επικαλείται πολυμερείς θεσμούς έναντι μιας χώρας που αρνείται να κυρώσει την UNCLOS και επιδιώκει μονομερή αλλαγή του status quo. Αυτή η ασυμμετρία πρέπει να γίνει το επικοινωνιακό κέντρο βάρους της ελληνικής δημόσιας διπλωματίας σε διεθνή μέσα, think tanks και ακαδημαϊκά δίκτυα. Απαιτείται συνεχής πολιτική, ακαδημαϊκή και διπλωματική παραγωγή επιχειρημάτων που να καθιστούν την ελληνική θέση όχι μόνο νομικά ισχυρή αλλά και γεωπολιτικά κατανοητή. Η εικόνα της Ελλάδας ως κράτους δικαίου και παράγοντα σταθερότητας στην Ανατολική Μεσόγειο πρέπει να υποστηρίζεται με συνέπεια και διάρκεια. 

 

Το ζήτημα της “καλής πίστης” παραμένει κεντρικό. Κάθε φορά που η Ελλάδα επιχειρεί να επενδύσει πολιτικά στον διάλογο, η Τουρκία προχωρά σε μονομερείς κινήσεις που μεταβάλλουν το πεδίο. Αυτό δεν σημαίνει ότι ο διάλογος είναι λανθασμένος. Σημαίνει όμως ότι η καλή πίστη δεν αποδεικνύεται από δηλώσεις και συμβολισμούς, αλλά από τη συμμόρφωση σε κοινά αποδεκτούς κανόνες και διαδικασίες. 

 

Πέρα από τη φοβικότητα: Αποφασιστικότητα και εθνική αξιοπρέπεια 

Η Ελλάδα θα πρέπει επιτέλους να απαλλαγεί από τη χρόνια φοβικότητα που διαπερνά σημαντικό μέρος του πολιτικού και διπλωματικού της κατεστημένου. Ο φιλοοθωμανισμός - ή, για να το εκφράσω ελεύθερα, ο ραγιαδισμός - ορισμένων κύκλων που εξακολουθούν να έχουν πρόσβαση στους διαδρόμους της εξουσίας, λειτουργεί ως δηλητήριο που υπονομεύει την εθνική αυτοπεποίθηση και αποφασιστικότητα. 

 

Δεν αρκεί η Ελλάδα να έχει δίκιο. Πρέπει να γίνει πιο τολμηρή, πιο αποφασιστική και πιο συνεκτική στην υπεράσπιση του εθνικού χώρου και των κυριαρχικών της δικαιωμάτων. Οι Τούρκοι θα είναι εδώ και αύριο - και μεθαύριο. Το δικό μας “αύριο”, ωστόσο, δεν είναι καθόλου εξασφαλισμένο όσο η χώρα παραμένει εγκλωβισμένη σε δομικές παθογένειες: τη διαφθορά, τον καιροσκοπισμό, την παράδοση κρίσιμων τομέων της οικονομίας και της δημόσιας ζωής στο έλεος αρπακτικών, την υπογεννητικότητα που λειτουργεί ως δημογραφική βόμβα, και μια γενικευμένη αίσθηση έλλειψης δικαιοσύνης, αξιοπρέπειας και μακροπρόθεσμης προοπτικής. 

 

Μόνο όταν η ελληνική πολιτεία και η κοινωνία αντιμετωπίσουν με ειλικρίνεια και θάρρος αυτές τις εσωτερικές πληγές, θα μπορέσουν να προβάλουν εξωτερικά την απαιτούμενη στρατηγική ωριμότητα και αποτρεπτική ισχύ. Η υπεράσπιση των κυριαρχικών δικαιωμάτων δεν είναι μόνο ζήτημα εξωτερικής πολιτικής. Είναι, πρωτίστως, ζήτημα εθνικής συνοχής, αξιοπρέπειας και βούλησης επιβίωσης. 

 

Επίλογος 

Η ψήφιση ενός τέτοιου νόμου δεν θα αποτελέσει το τέλος μιας διπλωματικής διαφοράς, αλλά την έναρξη μιας νέας φάσης, στην οποία η Τουρκία θα επιχειρήσει να κανονικοποιήσει διεθνώς αυτό που θα έχει ήδη νομιμοποιήσει στο εσωτερικό της. Το κρίσιμο διακύβευμα για την Ελλάδα δεν αφορά μόνο την υπεράσπιση συγκεκριμένων θαλάσσιων ζωνών. Αφορά τη διατήρηση της χώρας ως παράγοντα στρατηγικής ισορροπίας και θεσμικής σταθερότητας σε μια περιοχή που εισέρχεται σε περίοδο εντονότερου γεωπολιτικού ανταγωνισμού. 

 

Η Ελλάδα διαθέτει το νομικό υπόβαθρο, τις διεθνείς συμμαχίες και τα επιχειρήματα. Αυτό που απαιτείται είναι η πολιτική και στρατηγική βούληση - πριν η σταδιακή κανονικοποίηση των τουρκικών διεκδικήσεων δημιουργήσει νέα τετελεσμένα. 

 

Όμως, τί ξέρουμε εμείς; Τα ξέρουν όλα και καλύτερα οι “αυθεντίες” που μας κυβερνούν...