Από το "ό,τι είναι νόμιμο είναι και ηθικό" στο "δεν είναι όλα τα νόμιμα ηθικά"

Χθες έκλεισε ένας μεγάλος ιστορικός κύκλος για τη Νέα Δημοκρατία. 360 ολόκληρες μοίρες. Και όμως, η πολιτική σημασία αυτής της αντιστροφής πέρασε σχεδόν απαρατήρητη.

Τον κύκλο αυτόν τον είχε ανοίξει το 2008 ένας ογκόλιθος της ελληνικής πολιτικής ζωής, ο Γιώργος Βουλγαράκης, με την ιστορική πλέον φράση “ό,τι είναι νόμιμο είναι και ηθικό”, όταν ήταν υπουργός Ναυτιλίας και Νήσων, εν μέσω του σκανδάλου της Μονής Βατοπαιδίου και της εμπλοκής της συζύγου του στην υπόθεση.

Χθες, ένας άλλος σπουδαίος Έλληνας πολιτικός, ο Παύλος Μαρινάκης, δήλωσε ότι “υπάρχουν περιπτώσεις που ό,τι είναι νόμιμο δεν είναι και ηθικό”, με αφορμή την υπόθεση της μοριοδότησης της κόρης του πρώην - πλέον - υφυπουργού Τσαβδαρίδη. Δεκαοκτώ χρόνια χρειάστηκαν για να ανακαλύψει η ίδια παράταξη ότι η νομιμότητα και η ηθική δεν είναι πάντοτε ταυτόσημες έννοιες. Πρόοδος, αναμφίβολα.

Θα μου πείτε, η κυβέρνηση αντέδρασε αυθημερόν. Έγινε δεκτή η παραίτηση του υφυπουργού και ανακοινώθηκε αλλαγή του πλαισίου μοριοδότησης. Σωστά. Μόνο που ο νόμος αυτός ισχύει από το 1999. Είκοσι επτά χρόνια δεν ήταν αρκετά για να εντοπιστεί το πρόβλημα. Χρειάστηκε πρώτα να αποκαλυφθεί μια υπόθεση με συγκεκριμένους πολιτικούς αποδέκτες. Το πρόβλημα, επομένως, δεν είναι ότι η κυβέρνηση αναγνώρισε τη διάσταση μεταξύ νομιμότητας και ηθικής αλλά πως την αναγνωρίζει αφού αυτή έχει πολιτικό κόστος.

Δεν μπορώ να ξέρω αν ο Παύλος Μαρινάκης έκανε αυτή τη διαπίστωση συνειδητά ή αν απλώς του ξέφυγε. Η δική μου ευφυΐα δεν πλησιάζει ούτε κατ’ ελάχιστον τους δείκτες IQ του Αχαιού πολιτικού. Εύλογα, ωστόσο, μπορεί κανείς να αναρωτηθεί:

Όταν η ίδια η Βουλή ψηφίζει ή διατηρεί εν γνώσει της ρυθμίσεις που μπορεί να παράγουν προνόμια και να εξυπηρετούν επιλεκτικά συγκεκριμένα συμφέροντα, τότε η ανηθικότητα γίνεται τελικά αποδεκτή συνθήκη της δημοκρατίας και προϋπόθεση λειτουργίας μιας “ευνομούμενης” πολιτείας;

Ποιά είναι η ευθύνη της νομοθετικής εξουσίας απέναντι στους πολίτες, που περιμένουν από τους βουλευτές τους να υπηρετούν το δημόσιο συμφέρον και όχι να εξυπηρετούν επιλεκτικά; (Η ευθύνη, βέβαια, δεν περιορίζεται μόνο σε εκείνους που θέσπισαν μια προβληματική ρύθμιση. Βαραίνει εξίσου και όσους είχαν τη δυνατότητα να την αλλάξουν, να την ελέγξουν ή να προτείνουν βελτίωσή της και προτίμησαν να τη διατηρήσουν, μέχρι να αναγκαστούν να ασχοληθούν μαζί της όταν το πολιτικό κόστος έγινε αναπόφευκτο.)

Ποιά είναι η ευθύνη της εκτελεστικής εξουσίας, όταν βολεύεται με νομοθετικές ρυθμίσεις που μπορεί να εξυπηρετούν επιλεκτικά συγκεκριμένα συμφέροντα, μέχρι να αναγκαστεί να τις αλλάξει υπό το βάρος της δημοσιότητας και του πολιτικού κόστους;

Ποιά είναι η ευθύνη της δικαστικής εξουσίας, όταν καλείται να εφαρμόσει νόμους των οποίων η εφαρμογή μπορεί να εγείρει σοβαρά ζητήματα συνταγματικότητας; Και γιατί να μην αξιοποιεί, όπου συντρέχουν οι προϋποθέσεις, τα εργαλεία που της παρέχει το Σύνταγμα για τον έλεγχο της συνταγματικότητας και την ερμηνεία του δικαίου;

Ποιά είναι η ευθύνη της τέταρτης εξουσίας, όταν περιορίζεται στην καταγραφή των κυβερνητικών αντιδράσεων αντί να ερευνά τις συνθήκες που καθιστούν τέτοιες υποθέσεις δυνατές;

Και, τέλος, ποια είναι η υποχρέωση των πολιτών όταν βρίσκονται αντιμέτωποι με την ανηθικότητα που δεν παραβιάζει τον νόμο, αλλά ενδεχομένως προστατεύεται από αυτόν;

Το θέμα δεν είναι αν όλα είναι νόμιμα αλλά ποιοί και γιατί φροντίζουν να είναι έτσι.

 

Ενημέρωση, συντονισμός ή έγκριση; Η κρίσιμη διάκριση στα ελληνοτουρκικά

Και μόνο το γεγονός ότι συζητάμε αν η Τουρκία έχει ή δεν έχει δικαιοδοσία στην επίμαχη περιοχή αποκαλύπτει ότι η άσκηση της εξωτερικής μας πολιτικής χρήζει σοβαρής αποτίμησης και αξιολόγησης. Για να μην πω ότι είναι προβληματική. Δεν έπρεπε να έχουμε εμπλακεί σε μια διαδικασία την οποία η Άγκυρα επεδίωξε να παρουσιάσει ως απαραίτητη προϋπόθεση για τις εργασίες.

Το επισημαίνει εύστοχα με την προχθεσινή του ανάρτηση ο πρώην υπουργός των Εξωτερικών Νίκος Κοτζιάς. Σε αυτήν εξηγεί με απλά λόγια, και κατά την εκτίμησή του, τι ισχύει στην εν εξελίξει ελληνοτουρκική τριβή που προέκυψε με αφορμή τις έρευνες για την ηλεκτρική διασύνδεση Ελλάδας–Κύπρου και τη μελλοντική επέκτασή της προς το Ισραήλ. Την επισημαίνω διότι πρόκειται για ένα καλά δομημένο κείμενο, το οποίο θέτει με σαφήνεια ουσιαστικά ζητήματα που συχνά παρουσιάζονται επιφανειακά ή με σκοπιμότητα.

Το βασικό σημείο που αναδεικνύει είναι ότι τρία πράγματα διαφέρουν και δεν πρέπει να συγχέονται: α) η ενημέρωση ενός γείτονα, β) ο συντονισμός μαζί του και γ) η έγκρισή του. Η πρώτη αποτελεί συνήθη διπλωματική πρακτική και δεν συνεπάγεται, από μόνη της, αναγνώριση δικαιοδοσίας. Η δεύτερη προϋποθέτει προηγούμενη συνεννόηση και, στην προκειμένη περίπτωση, αποδίδει στην Τουρκία έναν ρόλο που δεν της αναλογεί. Η τρίτη, δηλαδή η έγκριση, ισοδυναμεί ουσιαστικά με αναγνώριση δικαιώματος συναίνεσης

Αυτή ακριβώς η διάκριση καθιστά ακόμη πιο προβληματική τη διαχείριση της υπόθεσης στο διπλωματικό παρασκήνιο. Έχω την αίσθηση ότι το ζήτημα ξέφυγε από το πλαίσιο μιας σαφούς, ενιαίας και προσεκτικά σχεδιασμένης εθνικής στρατηγικής. Όταν η διαχείριση ενός ζητήματος υψηλής εθνικής σημασίας αφήνει περιθώριο για ασαφείς εντυπώσεις ή για εναλλακτικές ερμηνείες, ώστε να δικαιολογείται η ενημέρωση της Τουρκίας ή, ακόμη χειρότερα, να της αποδίδεται ρόλος συντονισμού ή έγκρισης, τότε, η ευθύνη βαρύνει πρωτίστως τον πρωθυπουργό και την κυβέρνησή του.

Το πρόβλημα, άλλωστε, δεν είναι ότι η Τουρκία διεκδικεί· αυτό είναι δεδομένο. Το πρόβλημα είναι ότι η αποτροπή δεν λειτούργησε και ότι η απάντησή μας δεν υπήρξε αρκετά σαφής ώστε να μην αφήνει περιθώριο για τέτοιες ερμηνείες.

Είναι, τέλος, απογοητευτικό να παρακολουθούμε ανθρώπους στα κοινωνικά δίκτυα, αλλά και σε προβεβλημένα μέσα ενημέρωσης, να διατυπώνουν με απόλυτη βεβαιότητα κρίσεις για ζητήματα εξωτερικής πολιτικής χωρίς να έχουν προηγουμένως εξετάσει τις βασικές παραμέτρους τους. Η επιφανειακή προσέγγιση των εθνικών θεμάτων δεν αποτελεί απλώς ένδειξη ελλιπούς γνώσης. Μπορεί να δημιουργήσει λανθασμένες εντυπώσεις, να υπονομεύσει την ποιότητα του δημόσιου διαλόγου και, τελικά, να λειτουργήσει εις βάρος των εθνικών μας συμφερόντων.

Πρέπει να αλλάξουμε οπτική. Τα εθνικά θέματα δεν είναι παιχνίδι και μόνο όσοι το κατανοούν μπορούν να τα υπερασπιστούν αποτελεσματικά. 

Η ψηφιακή οικονομία και το ζήτημα του ελέγχου

Η ψηφιακή μετάβαση της οικονομίας παρουσιάζεται ως αναπόφευκτη πορεία εκσυγχρονισμού, ασφάλειας και διαφάνειας. Πίσω από τις επίσημες διακηρύξεις αναδύεται όμως ένα κρίσιμο ερώτημα. Πόσο ασφαλείς μπορούμε να αισθανόμαστε όταν οι καθημερινές μας συναλλαγές εξαρτώνται από ηλεκτρονικά συστήματα, τραπεζικές υποδομές και μηχανισμούς που δεν ελέγχουμε;

Τα πρόσφατα περιστατικά στην Ευρώπη δείχνουν πόσο εύθραυστη είναι μια κοινωνία που εναποθέτει τα πάντα σε ψηφιακά συστήματα. Στις αρχές Νοεμβρίου 2026, κυβερνοεπιθέσεις σε συστήματα ψύξης σούπερ μάρκετ σε οκτώ ευρωπαϊκές χώρες ανάγκασαν τους λιανεμπόρους να πετάξουν μεγάλες ποσότητες τροφίμων. Την ίδια περίοδο, τρεις εγκαταστάσεις της γαλλικής υπηρεσίας αιμοδοσίας δέχθηκαν επίθεση, μέσω προμηθευτή, στα συστήματα ελέγχου των ψυκτικών θαλάμων. Οι συναγερμοί λειτούργησαν εγκαίρως και τα αποθέματα σώθηκαν. Δεν επρόκειτο για επιθέσεις σε συστήματα πληρωμών, όμως, ό,τι ελέγχεται ψηφιακά μπορεί να διακοπεί ψηφιακά, από εχθρική επίθεση, από τεχνική αστοχία ή από μια απόφαση. Το χρήμα που κινείται αποκλειστικά μέσα σε τέτοια συστήματα δεν αποτελεί εξαίρεση.

Η επίσημη ρητορική της Ευρωπαϊκής Ένωσης και των κυβερνήσεων προβάλλει την ψηφιοποίηση των συναλλαγών ως εργαλείο εκσυγχρονισμού, καταπολέμησης της φοροδιαφυγής και περιορισμού της παραοικονομίας. Το ψηφιακό ευρώ υπόσχεται ταχύτητα και ευκολία. Η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή διαβεβαιώνουν ότι δεν θα αντικαταστήσει τα μετρητά. Μια διαβεβαίωση, ωστόσο, δεν είναι εγγύηση. Εγγύηση είναι μόνο η δεσμευτική νομική κατοχύρωση.

Το πρόβλημα βρίσκεται λιγότερο στις προθέσεις και περισσότερο στις δυνατότητες. Σε ένα σύστημα όπου η πρόσβαση στο χρήμα περνά από ψηφιακές υποδομές και από αποφάσεις τραπεζών ή κρατικών αρχών, τί συμβαίνει όταν ένας λογαριασμός παγώνει ή κλείνει αιφνιδιαστικά; Ποιός προστατεύει τον πολίτη, όταν στερείται τα χρήματά του χωρίς επαρκή αιτιολόγηση και χωρίς να έχει προηγηθεί δικαστική προστασία;

Το ζήτημα δεν είναι θεωρητικό. Στις 3 Νοεμβρίου το ευρωπαϊκό κίνημα DiEM25, που συνίδρυσε ο Γιάνης Βαρουφάκης, ανακοίνωσε ότι τράπεζα στο Βέλγιο έκλεισε τον λογαριασμό του στις 8 Οκτωβρίου, χωρίς προειδοποίηση και χωρίς επαρκή εξήγηση. Σύμφωνα με το ίδιο το κίνημα, η πρόσβαση σε δεκάδες χιλιάδες ευρώ διακόπηκε. Η πλευρά της τράπεζας δεν περιλαμβάνεται στις αναφορές, και τέτοια κλεισίματα συνδέονται συχνά με κανόνες πρόληψης του ξεπλύματος χρήματος. Δεν έχει αποδειχθεί ότι η απόφαση είχε πολιτικά κίνητρα. Εγείρεται όμως ένα σοβαρό θεσμικό ζήτημα. Πόσο ανεξάρτητη μπορεί να είναι η δράση ενός οργανισμού, όταν η οικονομική του λειτουργία εξαρτάται από τη μονομερή απόφαση ενός ιδιωτικού ιδρύματος;

Το ερώτημα πρέπει να τεθεί σωστά. Νομικά, η κατάθεση είναι απαίτηση του πελάτη έναντι της τράπεζας. Το πραγματικό ζήτημα δεν είναι ποιανού είναι τα χρήματα, αλλά ποια όρια έχει το δικαίωμα της τράπεζας να διακόψει μονομερώς τη σχέση και με ποιες εγγυήσεις για τον πελάτη.

Ακόμη πιο αποκαλυπτική είναι η περίπτωση του Καναδά το 2022. Στη διάρκεια των κινητοποιήσεων των οδηγών φορτηγών, η κυβέρνηση Τριντό επικαλέστηκε τον νόμο περί έκτακτων αναγκών και θέσπισε οικονομικά μέτρα, με βάση τα οποία οι τράπεζες κλήθηκαν να παύσουν τις συναλλαγές με πρόσωπα που συνδέονταν με τις κινητοποιήσεις. Δεσμεύτηκαν περίπου 280 λογαριασμοί, χωρίς προηγούμενη δικαστική εντολή. Το Ομοσπονδιακό Δικαστήριο έκρινε το 2024 ότι τα μέτρα ήταν αδικαιολόγητα και παραβίαζαν τον Χάρτη Δικαιωμάτων. Τον Ιανουάριο του 2026 το Ομοσπονδιακό Εφετείο επικύρωσε την κρίση του. Η δικαστική διόρθωση ήρθε αργά, τέσσερα χρόνια μετά. Και δείχνει ακριβώς ότι οι εγγυήσεις πρέπει να προηγούνται της δέσμευσης και όχι να τη διαδέχονται. Ανεξάρτητα από το πώς κρίνει κανείς τις κινητοποιήσεις, το προηγούμενο παραμένει. Η πρόσβαση στο χρήμα λειτούργησε ως μέσο πίεσης.

Για τον Έλληνα αναγνώστη αυτό δεν είναι άγνωστο. Τον Ιούνιο του 2015 οι τράπεζες έκλεισαν και η ανάληψη περιορίστηκε στα 60 ευρώ την ημέρα.

Σήμερα, η Ελλάδα προωθεί ταχέως τη μετάβαση. Η νομοθεσία απαγορεύει την εξόφληση με μετρητά συναλλαγών 500 ευρώ και άνω μεταξύ επιχειρήσεων και ιδιωτών και προβλέπει για την επιχείρηση πρόστιμο ίσο με το διπλάσιο του ποσού. Από 1ης Δεκεμβρίου 2025 κάθε επιχείρηση οφείλει να δέχεται πληρωμές μέσω IRIS, ως επιπλέον επιλογή δίπλα στις κάρτες και τα μετρητά. Μαζί με τη διασύνδεση των POS με τις φορολογικές αρχές, μεγαλώνει διαρκώς το μέρος της οικονομίας που καταγράφεται και διασταυρώνεται.

Ασφαλώς, η καταπολέμηση της φοροδιαφυγής και του οικονομικού εγκλήματος είναι θεμιτός στόχος, και τα μετρητά δεν είναι αθώα σε αυτό το πεδίο. Το ερώτημα όμως είναι ποιά τα όρια του ψηφιακού ελέγχου; Δεν χρειάζεται να καταργηθούν τα μετρητά για να περιοριστεί η οικονομική ελευθερία. Αρκεί η σταδιακή μεταφορά του μεγαλύτερου μέρους των πόρων μας σε υποδομές που μπορούν να ανασταλούν με μια διοικητική ή τραπεζική απόφαση, ένα τεχνικό πρόβλημα ή μια έκτακτη παρέμβαση. Έτσι δημιουργείται μια ασύμμετρη σχέση εξουσίας, με το κράτος, τις τράπεζες και τους διαμεσολαβητές από τη μία και τον πολίτη από την άλλη.

Τα μετρητά δεν αποτελούν κατάλοιπο παρωχημένης οικονομίας. Είναι δικλείδα ασφαλείας απέναντι στη συγκέντρωση οικονομικής εξουσίας: εναλλακτικός τρόπος συναλλαγής όταν το σύστημα αποτυγχάνει και επίπεδο ιδιωτικότητας που η ηλεκτρονική συναλλαγή δεν παρέχει στον ίδιο βαθμό.

Μια δημοκρατία οφείλει να διασφαλίζει ότι κανένας πολίτης δεν θα βρεθεί σε οικονομική ομηρία εξαιτίας των πεποιθήσεών του, της δράσης του ή μιας αυθαίρετης απόφασης. Η πρόσβαση στο χρήμα, η προστασία των δεδομένων, η αιτιολόγηση των τραπεζικών αποφάσεων και η αποτελεσματική δικαστική προσφυγή δεν είναι τεχνικές λεπτομέρειες. Είναι προϋποθέσεις μιας ελεύθερης κοινωνίας. Γι' αυτό τρία πράγματα αποτελούν ζητήματα δημοκρατίας: το δικαίωμα χρήσης μετρητών, οι αυστηρές εγγυήσεις πριν από κάθε δέσμευση λογαριασμών και η διατήρηση εναλλακτικών τρόπων πληρωμής.

Η τεχνολογία οφείλει να υπηρετεί τον άνθρωπο και όχι να τον καθιστά εξαρτημένο από μηχανισμούς που δεν ελέγχει. Όταν η πρόσβαση στα χρήματά σου μπορεί να διακοπεί με μια τραπεζική απόφαση ή μια κρατική εντολή, το ζήτημα παύει να είναι οικονομικό. Γίνεται βαθύτατα πολιτικό και αφορά τον πυρήνα της ελευθερίας του πολίτη.