Η ψηφιακή οικονομία και το ζήτημα του ελέγχου

Η ψηφιακή μετάβαση της οικονομίας παρουσιάζεται ως αναπόφευκτη πορεία εκσυγχρονισμού, ασφάλειας και διαφάνειας. Πίσω από τις επίσημες διακηρύξεις αναδύεται όμως ένα κρίσιμο ερώτημα. Πόσο ασφαλείς μπορούμε να αισθανόμαστε όταν οι καθημερινές μας συναλλαγές εξαρτώνται από ηλεκτρονικά συστήματα, τραπεζικές υποδομές και μηχανισμούς που δεν ελέγχουμε;

Τα πρόσφατα περιστατικά στην Ευρώπη δείχνουν πόσο εύθραυστη είναι μια κοινωνία που εναποθέτει τα πάντα σε ψηφιακά συστήματα. Στις αρχές Νοεμβρίου 2026, κυβερνοεπιθέσεις σε συστήματα ψύξης σούπερ μάρκετ σε οκτώ ευρωπαϊκές χώρες ανάγκασαν τους λιανεμπόρους να πετάξουν μεγάλες ποσότητες τροφίμων. Την ίδια περίοδο, τρεις εγκαταστάσεις της γαλλικής υπηρεσίας αιμοδοσίας δέχθηκαν επίθεση, μέσω προμηθευτή, στα συστήματα ελέγχου των ψυκτικών θαλάμων. Οι συναγερμοί λειτούργησαν εγκαίρως και τα αποθέματα σώθηκαν. Δεν επρόκειτο για επιθέσεις σε συστήματα πληρωμών, όμως, ό,τι ελέγχεται ψηφιακά μπορεί να διακοπεί ψηφιακά, από εχθρική επίθεση, από τεχνική αστοχία ή από μια απόφαση. Το χρήμα που κινείται αποκλειστικά μέσα σε τέτοια συστήματα δεν αποτελεί εξαίρεση.

Η επίσημη ρητορική της Ευρωπαϊκής Ένωσης και των κυβερνήσεων προβάλλει την ψηφιοποίηση των συναλλαγών ως εργαλείο εκσυγχρονισμού, καταπολέμησης της φοροδιαφυγής και περιορισμού της παραοικονομίας. Το ψηφιακό ευρώ υπόσχεται ταχύτητα και ευκολία. Η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή διαβεβαιώνουν ότι δεν θα αντικαταστήσει τα μετρητά. Μια διαβεβαίωση, ωστόσο, δεν είναι εγγύηση. Εγγύηση είναι μόνο η δεσμευτική νομική κατοχύρωση.

Το πρόβλημα βρίσκεται λιγότερο στις προθέσεις και περισσότερο στις δυνατότητες. Σε ένα σύστημα όπου η πρόσβαση στο χρήμα περνά από ψηφιακές υποδομές και από αποφάσεις τραπεζών ή κρατικών αρχών, τί συμβαίνει όταν ένας λογαριασμός παγώνει ή κλείνει αιφνιδιαστικά; Ποιός προστατεύει τον πολίτη, όταν στερείται τα χρήματά του χωρίς επαρκή αιτιολόγηση και χωρίς να έχει προηγηθεί δικαστική προστασία;

Το ζήτημα δεν είναι θεωρητικό. Στις 3 Νοεμβρίου το ευρωπαϊκό κίνημα DiEM25, που συνίδρυσε ο Γιάνης Βαρουφάκης, ανακοίνωσε ότι τράπεζα στο Βέλγιο έκλεισε τον λογαριασμό του στις 8 Οκτωβρίου, χωρίς προειδοποίηση και χωρίς επαρκή εξήγηση. Σύμφωνα με το ίδιο το κίνημα, η πρόσβαση σε δεκάδες χιλιάδες ευρώ διακόπηκε. Η πλευρά της τράπεζας δεν περιλαμβάνεται στις αναφορές, και τέτοια κλεισίματα συνδέονται συχνά με κανόνες πρόληψης του ξεπλύματος χρήματος. Δεν έχει αποδειχθεί ότι η απόφαση είχε πολιτικά κίνητρα. Εγείρεται όμως ένα σοβαρό θεσμικό ζήτημα. Πόσο ανεξάρτητη μπορεί να είναι η δράση ενός οργανισμού, όταν η οικονομική του λειτουργία εξαρτάται από τη μονομερή απόφαση ενός ιδιωτικού ιδρύματος;

Το ερώτημα πρέπει να τεθεί σωστά. Νομικά, η κατάθεση είναι απαίτηση του πελάτη έναντι της τράπεζας. Το πραγματικό ζήτημα δεν είναι ποιανού είναι τα χρήματα, αλλά ποια όρια έχει το δικαίωμα της τράπεζας να διακόψει μονομερώς τη σχέση και με ποιες εγγυήσεις για τον πελάτη.

Ακόμη πιο αποκαλυπτική είναι η περίπτωση του Καναδά το 2022. Στη διάρκεια των κινητοποιήσεων των οδηγών φορτηγών, η κυβέρνηση Τριντό επικαλέστηκε τον νόμο περί έκτακτων αναγκών και θέσπισε οικονομικά μέτρα, με βάση τα οποία οι τράπεζες κλήθηκαν να παύσουν τις συναλλαγές με πρόσωπα που συνδέονταν με τις κινητοποιήσεις. Δεσμεύτηκαν περίπου 280 λογαριασμοί, χωρίς προηγούμενη δικαστική εντολή. Το Ομοσπονδιακό Δικαστήριο έκρινε το 2024 ότι τα μέτρα ήταν αδικαιολόγητα και παραβίαζαν τον Χάρτη Δικαιωμάτων. Τον Ιανουάριο του 2026 το Ομοσπονδιακό Εφετείο επικύρωσε την κρίση του. Η δικαστική διόρθωση ήρθε αργά, τέσσερα χρόνια μετά. Και δείχνει ακριβώς ότι οι εγγυήσεις πρέπει να προηγούνται της δέσμευσης και όχι να τη διαδέχονται. Ανεξάρτητα από το πώς κρίνει κανείς τις κινητοποιήσεις, το προηγούμενο παραμένει. Η πρόσβαση στο χρήμα λειτούργησε ως μέσο πίεσης.

Για τον Έλληνα αναγνώστη αυτό δεν είναι άγνωστο. Τον Ιούνιο του 2015 οι τράπεζες έκλεισαν και η ανάληψη περιορίστηκε στα 60 ευρώ την ημέρα.

Σήμερα, η Ελλάδα προωθεί ταχέως τη μετάβαση. Η νομοθεσία απαγορεύει την εξόφληση με μετρητά συναλλαγών 500 ευρώ και άνω μεταξύ επιχειρήσεων και ιδιωτών και προβλέπει για την επιχείρηση πρόστιμο ίσο με το διπλάσιο του ποσού. Από 1ης Δεκεμβρίου 2025 κάθε επιχείρηση οφείλει να δέχεται πληρωμές μέσω IRIS, ως επιπλέον επιλογή δίπλα στις κάρτες και τα μετρητά. Μαζί με τη διασύνδεση των POS με τις φορολογικές αρχές, μεγαλώνει διαρκώς το μέρος της οικονομίας που καταγράφεται και διασταυρώνεται.

Ασφαλώς, η καταπολέμηση της φοροδιαφυγής και του οικονομικού εγκλήματος είναι θεμιτός στόχος, και τα μετρητά δεν είναι αθώα σε αυτό το πεδίο. Το ερώτημα όμως είναι ποιά τα όρια του ψηφιακού ελέγχου; Δεν χρειάζεται να καταργηθούν τα μετρητά για να περιοριστεί η οικονομική ελευθερία. Αρκεί η σταδιακή μεταφορά του μεγαλύτερου μέρους των πόρων μας σε υποδομές που μπορούν να ανασταλούν με μια διοικητική ή τραπεζική απόφαση, ένα τεχνικό πρόβλημα ή μια έκτακτη παρέμβαση. Έτσι δημιουργείται μια ασύμμετρη σχέση εξουσίας, με το κράτος, τις τράπεζες και τους διαμεσολαβητές από τη μία και τον πολίτη από την άλλη.

Τα μετρητά δεν αποτελούν κατάλοιπο παρωχημένης οικονομίας. Είναι δικλείδα ασφαλείας απέναντι στη συγκέντρωση οικονομικής εξουσίας: εναλλακτικός τρόπος συναλλαγής όταν το σύστημα αποτυγχάνει και επίπεδο ιδιωτικότητας που η ηλεκτρονική συναλλαγή δεν παρέχει στον ίδιο βαθμό.

Μια δημοκρατία οφείλει να διασφαλίζει ότι κανένας πολίτης δεν θα βρεθεί σε οικονομική ομηρία εξαιτίας των πεποιθήσεών του, της δράσης του ή μιας αυθαίρετης απόφασης. Η πρόσβαση στο χρήμα, η προστασία των δεδομένων, η αιτιολόγηση των τραπεζικών αποφάσεων και η αποτελεσματική δικαστική προσφυγή δεν είναι τεχνικές λεπτομέρειες. Είναι προϋποθέσεις μιας ελεύθερης κοινωνίας. Γι' αυτό τρία πράγματα αποτελούν ζητήματα δημοκρατίας: το δικαίωμα χρήσης μετρητών, οι αυστηρές εγγυήσεις πριν από κάθε δέσμευση λογαριασμών και η διατήρηση εναλλακτικών τρόπων πληρωμής.

Η τεχνολογία οφείλει να υπηρετεί τον άνθρωπο και όχι να τον καθιστά εξαρτημένο από μηχανισμούς που δεν ελέγχει. Όταν η πρόσβαση στα χρήματά σου μπορεί να διακοπεί με μια τραπεζική απόφαση ή μια κρατική εντολή, το ζήτημα παύει να είναι οικονομικό. Γίνεται βαθύτατα πολιτικό και αφορά τον πυρήνα της ελευθερίας του πολίτη.

Η Δύση: O Ρούμπιο, το MAGA και οι Δημοκρατικοί

γράφει ο Βαγγέλης Χωραφάς

Αν και η ομιλία του Μάρκο Ρούμπιο εκφωνήθηκε στην Αθήνα με έναν εντυπωσιακό τοπικό συμβολισμό, ο πραγματικός της στόχος, ο βασικός αποδέκτης και ο πολιτικός της σχεδιασμός, κοιτούσαν ξεκάθαρα προς το εσωτερικό ακροατήριο των Ηνωμένων Πολιτειών και το μέλλον του Ρεπουμπλικανικού Κόμματος.

Η έννοια της «Δύσης» αποτελεί πλέον το κεντρικό πεδίο μιας βαθιάς ιδεολογικής σύγκρουσης που αναδιαμορφώνει την αμερικανική πολιτική σκηνή. Καθώς το κίνημα MAGA (Make America Great Again) βρίσκεται στο τιμόνι της διακυβέρνησης των Ηνωμένων Πολιτειών, ο τρόπος με τον οποίο οι Ρεπουμπλικάνοι αντιλαμβάνονται τη Δύση καθορίζει την παγκόσμια γεωπολιτική σκακιέρα. Την ίδια στιγμή, το Δημοκρατικό Κόμμα επιχειρεί να ανασυνταχθεί, αναζητώντας τη δική του απάντηση στην κρίση του δυτικού κόσμου. Διαβάστε τη συνέχεια εδώ: https://geoeurope.org/2026/10/13/i-dysi-o-roumpio-to-maga-kai-oi-dimokratiko/

 

Ελλάδα και στρατηγική αυτονομία: Ο παράδοξος ετεροκαθορισμός μιας ενεργητικής διπλωματίας

Με το προηγούμενο άρθρο μου, επιχείρησα να αναδείξω τις επιδιώξεις της Άγκυρας μέσα από το πρίσμα των δικών της αντιλήψεων ισχύος και στρατηγικής κουλτούρας, υποστηρίζοντας παράλληλα ότι η Ελλάδα οφείλει να διαμορφώσει μια συνεκτική εθνική στρατηγική, θεμελιωμένη στα κυριαρχικά της δικαιώματα, στο Διεθνές Δίκαιο και σε μια περισσότερο ενεργητική αντίληψη εξωτερικής πολιτικής.

Στο νέο μου άρθρο, εξετάζω το παράδοξο φαινόμενο του «ετεροκαθορισμού» της ελληνικής διπλωματίας: την τάση, δηλαδή, η Αθήνα να προσαρμόζει συχνά τη στρατηγική της περισσότερο ως αντίδραση στις κινήσεις της Τουρκίας, παρά μέσα από έναν σταθερό και μακροπρόθεσμο εθνικό σχεδιασμό. Παρά τη διπλωματική κινητικότητα και την ενίσχυση των διεθνών συμμαχιών της χώρας, παραμένει ανοιχτό το ερώτημα κατά πόσο η Ελλάδα αξιοποιεί αυτή τη δυναμική για να οικοδομήσει πραγματική στρατηγική αυτονομία.

Το άρθρο μπορείτε να το διαβάσετε στον παρακάτω σύνδεσμο: https://geoeurope.org/2026/05/16/ellada-kai-stratigiki-aytonomia-o-par/

Η Πρωτομαγιά που προδώσαμε

Καθώς περνούν τα χρόνια, το ερώτημα επιστρέφει με αυξανόμενη ενόχληση: τί ακριβώς γιορτάζουμε την Πρωτομαγιά και με ποιο ηθικό δικαίωμα επικαλούμαστε ακόμα τον συμβολισμό της συγκεκριμένης ημέρας; Το ερώτημα δεν είναι ρητορικό. Είναι η πιο ειλικρινής πρόκληση που μπορεί να απευθύνει κανείς σε μια κοινωνία που έχει μάθει να συμβιώνει άνετα με τις αντιφάσεις της.

 

Γιατί η αδράνεια που παρατηρούμε γύρω μας δεν είναι απλή αδυναμία ή κούραση. Είναι επιλογή. Οι πολίτες δεν αδυνατούν απλώς να υπερασπιστούν δικαιώματα που κατακτήθηκαν με αίμα και κόπο· πολύ συχνά συμβάλλουν οι ίδιοι στην αποδόμησή τους, υιοθετώντας αφηγήματα που παρουσιάζουν την υποβάθμιση της ζωής τους ως “αναπόφευκτη πραγματικότητα” ή “κοινό συμφέρον”. Πίσω από αυτά τα αφηγήματα κρύβονται πολιτικοί όλων των αποχρώσεων, συνδικαλιστικές γραφειοκρατίες και κάθε λογής διαχειριστές, οι οποίοι από τη μία αποδομούν εργασιακές κατακτήσεις και από την άλλη κομπάζουν για τις δήθεν παροχές που «διορθώνουν» «αδικίες», ενώ στην πραγματικότητα αναπαράγουν το ίδιο πλέγμα εξάρτησης και διαρκούς ανακύκλωσης των προβλημάτων που υποτίθεται ότι θεραπεύουν.

 

Η ιστορική οπισθοδρόμηση δεν είναι απλά εντυπωσιακή... Είναι ντροπή ένας εργαζόμενος να μην μπορεί να εξασφαλίσει ούτε τα στοιχειώδη για να ζήσει ανθρώπινα από τη δουλειά του. Είναι προσβλητικό για την ίδια την έννοια της ανθρώπινης αξίας να μην μπορεί να θρέψει την οικογένειά του χωρίς να εξαντληθεί σωματικά και ψυχικά. Είναι εξοργιστικό να αναγκάζεται σε δύο και τρεις δουλειές, χωρίς ασφάλεια, χωρίς σταθερότητα, χωρίς καμία προοπτική, απλά και μόνο για να επιβιώνει πληρώνοντας την κυβερνητική ανικανότητα με καπέλο. Είναι ακατανόητη η αδυναμία πρόσβασης σε αξιοπρεπή στέγη… Μόνο μία εξήγηση μπορεί να είναι αποδεκτή: το κράτος έχει προδώσει την πιο βασική του αποστολή καθώς, όσα αλλού θεωρούνται αυτονόητα, εδώ παρουσιάζονται ως ανέφικτες πολυτέλειες από ακριβώς εκείνους που ποζάρουν ως υπερασπιστές του εργαζόμενου.

 

Η Πρωτομαγιά έχει εκφυλιστεί προ πολλού σε ένα κενό τελετουργικό. Μια ημέρα “τιμής της εργασίας” που οικειοποιούνται ακριβώς εκείνοι που συνέβαλαν περισσότερο στην υποβάθμισή της. Και ενώ αυτοί μιλούν για “πρόοδο” και “δικαιώματα” και “κατακτήσεις” και “αγώνες”, οι ίδιοι οι πολίτες - με την ανοχή, τη σιωπή τους, τον φόβο τους, τον μικροκομματικό τους διχασμό - λειτουργούν ως ο πιο αποτελεσματικός σύμμαχος αυτής της διάβρωσης.

 

Και η διάβρωση αυτή δεν συντελείται πλέον μόνο στο επίπεδο των νόμων και των αγορών. Συντελείται και εκεί όπου ο αλγόριθμος καθορίζει τι θα γίνει ορατό. Οι πλατφόρμες που “φιλοξενούν” τον σύγχρονο δημόσιο διάλογο και επιβάλλουν το περιεχόμενο και κατευθύνουν την προσοχή στο εντυπωσιακό και το πολωτικό εις βάρος του ουσιαστικού. 

 

Η Πρωτομαγιά - όπως κάθε τι εμπορεύσιμο - γίνεται hashtag, η αγανάκτηση γίνεται story, η διεκδίκηση γίνεται post που εξαντλούνται με το σκρολάρισμα. Το πιο ανησυχητικό όμως δεν είναι η εξαφάνιση της αντίστασης· είναι ότι αυτή προδιαγράφεται ως αδρανής ακόμα πριν εκφραστεί, ενσωματωμένη εκ των προτέρων στον ίδιο τον μηχανισμό που υποτίθεται ότι αμφισβητεί. Έτσι προκύπτουν θεσμοί που λειτουργούν αλλά δεν εμπνέουν, και πολίτες που συμμετέχουν αλλά δεν πιστεύουν. Βλέπε δικαιοσύνη...

 

Δεν χρειάζεται να γίνουμε Ροβεσπιέροι για να πούμε τα πράγματα με το όνομά τους. Αρκεί να παραδεχτούμε ότι η χρόνια παθητικότητα απέναντι στην αδικία δεν είναι ουδετερότητα αλλά συναίνεση. Και ότι η αγανάκτηση, όταν η αδικία παγιώνεται, δεν είναι απλώς συναίσθημα αλλά πολιτική ανάγκη.

 

Αν θέλουμε να τιμήσουμε ειλικρινά αυτή την ημέρα, πρέπει πρώτα να σταματήσουμε να αυταπατώμαστε. Η αναδιάταξη της σχέσης πολίτη και εξουσίας δεν θα έρθει με συμβολικές πορείες, κενές διακηρύξεις ή (viral) αναρτήσεις. Χρειάζεται απόφαση και γι’ αυτή την απόφαση θα απαιτηθεί θάρρος για να κοιτάξουμε κατάματα τη δική μας ευθύνη για την κατάσταση που καταγγέλλουμε.

Από τη νομιμότητα στην αφήγηση: Η επικοινωνιακή υποκατάσταση των κανόνων στις διεθνείς σχέσεις

Τριάντα χρόνια ενασχόλησης με τις διεθνείς σχέσεις μού έχουν διδάξει ότι οι ουσιαστικές μεταβολές στο διεθνές σύστημα σπάνια εκδηλώνονται ως αιφνίδιες ρήξεις. Πρόκειται συνήθως για αργές, συσσωρευτικές μετατοπίσεις που γίνονται αντιληπτές εκ των υστέρων, όταν τα αποτελέσματά τους έχουν ήδη παγιωθεί. Σε αυτό το πλαίσιο, η σταδιακή ανάδειξη της επικοινωνιακής διαχείρισης ως κυρίαρχου εργαλείου στις διεθνείς σχέσεις δεν υπήρξε εξέλιξη που συνέβη εν μια νυκτί. Αποτελεί προϊόν μιας μακράς διαδικασίας κατά την οποία η έμφαση μετατοπίστηκε, σχεδόν ανεπαίσθητα, από τη λογική της θεσμικής δέσμευσης στη λογική της αφήγησης, σηματοδοτώντας μια μορφή διάβρωσης (norm erosion) στο διεθνές σύστημα.

Η μετατόπιση αυτή δεν αφορά απλώς τον τρόπο με τον οποίο τα κράτη παρουσιάζουν τις ενέργειές τους. Αγγίζει βαθύτερα τη σχέση ανάμεσα στην ισχύ, τη νομιμοποιητική βάση και τους θεσμούς που συγκροτούν τη διεθνή τάξη. Εκεί όπου άλλοτε η διεθνής πολιτική όφειλε να συμμορφώνεται με ένα σύνολο κανόνων που περιόριζαν τη χρήση στρατιωτικής δύναμης, σήμερα παρατηρείται ολοένα συχνότερα η υποκατάσταση της κανονιστικής αυτής δέσμευσης από την αφηγηματική παρουσίαση των όποιων παρεμβάσεων.

Η εξέλιξη αυτή μεταβάλλει σταδιακά τη δομή της διεθνούς νομιμοποίησης. Οι κανόνες που συγκρότησαν το μεταπολεμικό θεσμικό πλαίσιο - ιδιαίτερα στη Δύση - και οι περιορισμοί στη χρήση της βίας δεν αποτέλεσαν ποτέ απόλυτο φραγμό. Λειτουργούσαν, ωστόσο, ως ένα σημείο αναφοράς που καθόριζε τα όρια της αποδεκτής συμπεριφοράς και παρείχε ένα κοινό μέτρο λογοδοσίας. Σήμερα, η αξιολόγηση μιας πολιτικής ενέργειας στρέφεται όλο και περισσότερο από τη συμμόρφωσή της με το κανονιστικό πλαίσιο, προς την αποτελεσματικότητα της επικοινωνιακής της διαχείρισης.

Με άλλα λόγια, η νομιμοποιητική βάση μιας ενέργειας δεν εξαρτάται πλέον από τη συμμόρφωση με το διεθνές δίκαιο ή τις αρχές της συλλογικής ασφάλειας, αλλά από την δυνατότητα διαμόρφωσης ενός πειστικού αφηγήματος. Η στρατηγική επιτυχία δεν κρίνεται πλέον μόνο στο πεδίο της ισχύος ή των θεσμών, αλλά και στο πεδίο της ερμηνείας, δηλαδή στην ικανότητα του δρώντος να παρουσιάσει την πράξη του ως αναγκαία και/ή ιστορικά δικαιολογημένη.

Σε αυτό το περιβάλλον, οι διεθνείς νόρμες μεταβάλλονται σταδιακά από δεσμευτικούς μηχανισμούς σε εργαλεία επιλεκτικής επίκλησης. Επικαλούνται όταν ενισχύουν την πολιτική θέση ενός κράτους ή ηγέτη και παρακάμπτονται όταν περιορίζουν τα περιθώρια δράσης του. Η επικοινωνιακή διαχείριση λειτουργεί τότε ως μηχανισμός εξομάλυνσης αυτής της αντίφασης, μετατρέποντας την απόκλιση από τους κανόνες σε πολιτικά αποδεκτή πράξη μέσω κατάλληλης ερμηνείας και παρουσίασης.

Οι συνέπειες αυτής της εξέλιξης είναι βαθιά συστημικές. Όσο περισσότερο η διεθνής τάξη βασίζεται στην ισχύ της αφήγησης και λιγότερο στη συνέπεια προς τους κανόνες, τόσο αποδυναμώνεται το θεσμικό πλαίσιο που υποτίθεται ότι συγκρατεί τις συγκρούσεις. Η μετακίνηση από τη νομιμότητα προς τη δημιουργία αφηγηματικού πλαισίου για τις ενέργειες των δρώντων μετατρέπει τους κανόνες σε ευέλικτα εργαλεία πολιτικής.

Σε αυτό το διεθνές σκηνικό, η σταθερότητα του συστήματος δεν καθορίζεται τόσο από την ύπαρξη κοινά αποδεκτών κανόνων όσο από τον συσχετισμό δυνάμεων και την ικανότητα των ισχυρών να επιβάλλουν την εκδοχή της πραγματικότητας που τους εξυπηρετεί. Εκεί ακριβώς βρίσκεται και το βαθύτερο διακύβευμα. Όταν η αφήγηση υποκαθιστά τη νομιμότητα, η ισχύς δεν χρειάζεται πλέον να πειθαρχεί σε θεσμούς· αρκεί να ελέγχει την ερμηνεία κάθε κίνησης και κάθε ενέργειας.

Ο σκοπός αγιάζει τα μέσα;

Το ερώτημα επανέρχεται διαρκώς κάθε φορά που η διεθνής πολιτική εισέρχεται σε περιόδους υψηλής έντασης. Ωστόσο, η απάντηση σε αυτό το ερώτημα δεν είναι αρκετή, όπως δεν είναι αρκετό να εξετάσουμε μόνο τη νομιμότητα των πολεμικών επιχειρήσεων των Ηνωμένων Πολιτειών και του Ισραήλ εναντίον του Ιράν.

 

Το ουσιαστικό ερώτημα αφορά το κατά πόσο τέτοιες ενέργειες μεταβάλλουν την ίδια τη δομή της περιφερειακής ασφάλειας και το πλαίσιο μέσα στο οποίο λειτουργεί η διεθνής νομιμότητα. Διότι, στην πράξη, η χρήση στρατιωτικής ισχύος από ισχυρά κράτη τείνει να δημιουργεί προηγούμενα που επηρεάζουν τη συμπεριφορά και άλλων δρώντων.

 

Στην περίπτωση του Ιράν, η εν εξελίξει επιχείρηση δεν αφορά αποκλειστικά το πυρηνικό του πρόγραμμα ή τη στρατιωτική του ισχύ. Ούτε καν το ύφος, το περιεχόμενο ή τη δομή εξουσίας στη χώρα. Αφορά πρωτίστως τον ρόλο που διαδραματίζει ως περιφερειακός πόλος επιρροής στη Μέση Ανατολή και την προσπάθεια ανταγωνιστικών δυνάμεων να περιορίσουν αυτή την επιρροή πριν αποκτήσει μη αναστρέψιμα χαρακτηριστικά. Υπό αυτή την οπτική, οι στρατιωτικές επιχειρήσεις αποτελούν λιγότερο μια στιγμιαία απάντηση σε μια απειλή και περισσότερο ένα εργαλείο διαμόρφωσης του γεωπολιτικού περιβάλλοντος.

 

Παράλληλα, η επίκληση του “σκοπού” ως ηθικής δικαιολόγησης αποκτά ιδιαίτερη σημασία σε ένα διεθνές σύστημα όπου η ισχύς εξακολουθεί να λειτουργεί ως καθοριστικός παράγοντας. Όσο πιο ασαφές γίνεται το όριο μεταξύ άμυνας, αποτροπής και προληπτικού πλήγματος, τόσο περισσότερο η έννοια της νομιμότητας μετατρέπεται σε αντικείμενο πολιτικής ερμηνείας.

 

Σε αυτό το πλαίσιο, το πραγματικό διακύβευμα δεν είναι μόνο αν τα μέσα δικαιολογούνται από τον σκοπό. Είναι κατά πόσο η αποδοχή μιας τέτοιας λογικής, ακόμη και σε συγκεκριμένες περιπτώσεις, υπονομεύει το ίδιο το πλαίσιο κανόνων που υποτίθεται ότι συγκρατεί την ανεξέλεγκτη χρήση ισχύος στις διεθνείς σχέσεις.

 

Όταν η εξαίρεση μετατρέπεται σε εργαλείο πολιτικής, η διάκριση μεταξύ νομιμότητας και ισχύος αρχίζει να θολώνει. Τότε η διεθνής τάξη μετατρέπεται περισσότερο σε πεδίο συσχετισμών παρά σε σύστημα κανόνων, ενώ η βία της ισχύος παρουσιάζεται ως δομικό στοιχείο ενός κόσμου όπου η πολιτική σκοπιμότητα υπερέχει της νομιμότητας και κάθε έννοιας δικαίου.

 

Οι ρητορείες περί "αναγκαιότητας", "ασφάλειας" ή "ιστορικής αποστολής" καταρρέουν μπροστά στην εμπειρία των ανθρώπων που καλούνται να πληρώσουν το πραγματικό κόστος των αποφάσεων. Η απόσταση ανάμεσα στους στρατηγικούς στόχους και στην ανθρώπινη πραγματικότητα είναι εμφανής.

 

Υπό αυτό το πρίσμα, η συζήτηση για τις ενέργειες εναντίον του Ιράν δεν είναι μόνο νομική ή στρατηγική. Είναι και βαθιά πολιτισμική. Κάθε εποχή κατασκευάζει το δικό της λεξιλόγιο για να περιγράψει την αναγκαιότητα της ισχύος: άλλοτε "αυτοάμυνα", άλλοτε "σταθερότητα", άλλοτε "αποτροπή". Πίσω όμως από τις έννοιες αυτές παραμένει το ίδιο διαχρονικό ερώτημα: ποιός αποφασίζει ποιος σκοπός είναι αρκετά σημαντικός ώστε να δικαιολογεί τα μέσα;

 

Η ιστορική εμπειρία δείχνει ότι οι κοινωνίες σπάνια απαντούν σε αυτό το ερώτημα πριν από τη σύγκρουση. Συνήθως το αντιμετωπίζουν εκ των υστέρων και τότε η συζήτηση μετατοπίζεται από τη θεωρία της δικαιολόγησης στη συνειδητοποίηση του κόστους. Διότι, όσο πειστική κι αν φαίνεται η λογική του σκοπού στο επίπεδο της στρατηγικής, η πραγματικότητα των μέσων είναι εκείνη που τελικά καθορίζει τον τρόπο με τον οποίο γράφεται η ιστορία.

 

Και ο καθορισμός αυτός αναπόφευκτα απογυμνώνει κάθε πόλεμο, κάθε πολεμική σύρραξη ή στρατιωτική επιχείρηση - όπως κι αν επιλέξει κανείς να την ονομάσει - από κάθε ηθική δικαιολόγηση.