Η ψηφιακή οικονομία και το ζήτημα του ελέγχου

Η ψηφιακή μετάβαση της οικονομίας παρουσιάζεται ως αναπόφευκτη πορεία εκσυγχρονισμού, ασφάλειας και διαφάνειας. Πίσω από τις επίσημες διακηρύξεις αναδύεται όμως ένα κρίσιμο ερώτημα. Πόσο ασφαλείς μπορούμε να αισθανόμαστε όταν οι καθημερινές μας συναλλαγές εξαρτώνται από ηλεκτρονικά συστήματα, τραπεζικές υποδομές και μηχανισμούς που δεν ελέγχουμε;

Τα πρόσφατα περιστατικά στην Ευρώπη δείχνουν πόσο εύθραυστη είναι μια κοινωνία που εναποθέτει τα πάντα σε ψηφιακά συστήματα. Στις αρχές Νοεμβρίου 2026, κυβερνοεπιθέσεις σε συστήματα ψύξης σούπερ μάρκετ σε οκτώ ευρωπαϊκές χώρες ανάγκασαν τους λιανεμπόρους να πετάξουν μεγάλες ποσότητες τροφίμων. Την ίδια περίοδο, τρεις εγκαταστάσεις της γαλλικής υπηρεσίας αιμοδοσίας δέχθηκαν επίθεση, μέσω προμηθευτή, στα συστήματα ελέγχου των ψυκτικών θαλάμων. Οι συναγερμοί λειτούργησαν εγκαίρως και τα αποθέματα σώθηκαν. Δεν επρόκειτο για επιθέσεις σε συστήματα πληρωμών, όμως, ό,τι ελέγχεται ψηφιακά μπορεί να διακοπεί ψηφιακά, από εχθρική επίθεση, από τεχνική αστοχία ή από μια απόφαση. Το χρήμα που κινείται αποκλειστικά μέσα σε τέτοια συστήματα δεν αποτελεί εξαίρεση.

Η επίσημη ρητορική της Ευρωπαϊκής Ένωσης και των κυβερνήσεων προβάλλει την ψηφιοποίηση των συναλλαγών ως εργαλείο εκσυγχρονισμού, καταπολέμησης της φοροδιαφυγής και περιορισμού της παραοικονομίας. Το ψηφιακό ευρώ υπόσχεται ταχύτητα και ευκολία. Η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή διαβεβαιώνουν ότι δεν θα αντικαταστήσει τα μετρητά. Μια διαβεβαίωση, ωστόσο, δεν είναι εγγύηση. Εγγύηση είναι μόνο η δεσμευτική νομική κατοχύρωση.

Το πρόβλημα βρίσκεται λιγότερο στις προθέσεις και περισσότερο στις δυνατότητες. Σε ένα σύστημα όπου η πρόσβαση στο χρήμα περνά από ψηφιακές υποδομές και από αποφάσεις τραπεζών ή κρατικών αρχών, τί συμβαίνει όταν ένας λογαριασμός παγώνει ή κλείνει αιφνιδιαστικά; Ποιός προστατεύει τον πολίτη, όταν στερείται τα χρήματά του χωρίς επαρκή αιτιολόγηση και χωρίς να έχει προηγηθεί δικαστική προστασία;

Το ζήτημα δεν είναι θεωρητικό. Στις 3 Νοεμβρίου το ευρωπαϊκό κίνημα DiEM25, που συνίδρυσε ο Γιάνης Βαρουφάκης, ανακοίνωσε ότι τράπεζα στο Βέλγιο έκλεισε τον λογαριασμό του στις 8 Οκτωβρίου, χωρίς προειδοποίηση και χωρίς επαρκή εξήγηση. Σύμφωνα με το ίδιο το κίνημα, η πρόσβαση σε δεκάδες χιλιάδες ευρώ διακόπηκε. Η πλευρά της τράπεζας δεν περιλαμβάνεται στις αναφορές, και τέτοια κλεισίματα συνδέονται συχνά με κανόνες πρόληψης του ξεπλύματος χρήματος. Δεν έχει αποδειχθεί ότι η απόφαση είχε πολιτικά κίνητρα. Εγείρεται όμως ένα σοβαρό θεσμικό ζήτημα. Πόσο ανεξάρτητη μπορεί να είναι η δράση ενός οργανισμού, όταν η οικονομική του λειτουργία εξαρτάται από τη μονομερή απόφαση ενός ιδιωτικού ιδρύματος;

Το ερώτημα πρέπει να τεθεί σωστά. Νομικά, η κατάθεση είναι απαίτηση του πελάτη έναντι της τράπεζας. Το πραγματικό ζήτημα δεν είναι ποιανού είναι τα χρήματα, αλλά ποια όρια έχει το δικαίωμα της τράπεζας να διακόψει μονομερώς τη σχέση και με ποιες εγγυήσεις για τον πελάτη.

Ακόμη πιο αποκαλυπτική είναι η περίπτωση του Καναδά το 2022. Στη διάρκεια των κινητοποιήσεων των οδηγών φορτηγών, η κυβέρνηση Τριντό επικαλέστηκε τον νόμο περί έκτακτων αναγκών και θέσπισε οικονομικά μέτρα, με βάση τα οποία οι τράπεζες κλήθηκαν να παύσουν τις συναλλαγές με πρόσωπα που συνδέονταν με τις κινητοποιήσεις. Δεσμεύτηκαν περίπου 280 λογαριασμοί, χωρίς προηγούμενη δικαστική εντολή. Το Ομοσπονδιακό Δικαστήριο έκρινε το 2024 ότι τα μέτρα ήταν αδικαιολόγητα και παραβίαζαν τον Χάρτη Δικαιωμάτων. Τον Ιανουάριο του 2026 το Ομοσπονδιακό Εφετείο επικύρωσε την κρίση του. Η δικαστική διόρθωση ήρθε αργά, τέσσερα χρόνια μετά. Και δείχνει ακριβώς ότι οι εγγυήσεις πρέπει να προηγούνται της δέσμευσης και όχι να τη διαδέχονται. Ανεξάρτητα από το πώς κρίνει κανείς τις κινητοποιήσεις, το προηγούμενο παραμένει. Η πρόσβαση στο χρήμα λειτούργησε ως μέσο πίεσης.

Για τον Έλληνα αναγνώστη αυτό δεν είναι άγνωστο. Τον Ιούνιο του 2015 οι τράπεζες έκλεισαν και η ανάληψη περιορίστηκε στα 60 ευρώ την ημέρα.

Σήμερα, η Ελλάδα προωθεί ταχέως τη μετάβαση. Η νομοθεσία απαγορεύει την εξόφληση με μετρητά συναλλαγών 500 ευρώ και άνω μεταξύ επιχειρήσεων και ιδιωτών και προβλέπει για την επιχείρηση πρόστιμο ίσο με το διπλάσιο του ποσού. Από 1ης Δεκεμβρίου 2025 κάθε επιχείρηση οφείλει να δέχεται πληρωμές μέσω IRIS, ως επιπλέον επιλογή δίπλα στις κάρτες και τα μετρητά. Μαζί με τη διασύνδεση των POS με τις φορολογικές αρχές, μεγαλώνει διαρκώς το μέρος της οικονομίας που καταγράφεται και διασταυρώνεται.

Ασφαλώς, η καταπολέμηση της φοροδιαφυγής και του οικονομικού εγκλήματος είναι θεμιτός στόχος, και τα μετρητά δεν είναι αθώα σε αυτό το πεδίο. Το ερώτημα όμως είναι ποιά τα όρια του ψηφιακού ελέγχου; Δεν χρειάζεται να καταργηθούν τα μετρητά για να περιοριστεί η οικονομική ελευθερία. Αρκεί η σταδιακή μεταφορά του μεγαλύτερου μέρους των πόρων μας σε υποδομές που μπορούν να ανασταλούν με μια διοικητική ή τραπεζική απόφαση, ένα τεχνικό πρόβλημα ή μια έκτακτη παρέμβαση. Έτσι δημιουργείται μια ασύμμετρη σχέση εξουσίας, με το κράτος, τις τράπεζες και τους διαμεσολαβητές από τη μία και τον πολίτη από την άλλη.

Τα μετρητά δεν αποτελούν κατάλοιπο παρωχημένης οικονομίας. Είναι δικλείδα ασφαλείας απέναντι στη συγκέντρωση οικονομικής εξουσίας: εναλλακτικός τρόπος συναλλαγής όταν το σύστημα αποτυγχάνει και επίπεδο ιδιωτικότητας που η ηλεκτρονική συναλλαγή δεν παρέχει στον ίδιο βαθμό.

Μια δημοκρατία οφείλει να διασφαλίζει ότι κανένας πολίτης δεν θα βρεθεί σε οικονομική ομηρία εξαιτίας των πεποιθήσεών του, της δράσης του ή μιας αυθαίρετης απόφασης. Η πρόσβαση στο χρήμα, η προστασία των δεδομένων, η αιτιολόγηση των τραπεζικών αποφάσεων και η αποτελεσματική δικαστική προσφυγή δεν είναι τεχνικές λεπτομέρειες. Είναι προϋποθέσεις μιας ελεύθερης κοινωνίας. Γι' αυτό τρία πράγματα αποτελούν ζητήματα δημοκρατίας: το δικαίωμα χρήσης μετρητών, οι αυστηρές εγγυήσεις πριν από κάθε δέσμευση λογαριασμών και η διατήρηση εναλλακτικών τρόπων πληρωμής.

Η τεχνολογία οφείλει να υπηρετεί τον άνθρωπο και όχι να τον καθιστά εξαρτημένο από μηχανισμούς που δεν ελέγχει. Όταν η πρόσβαση στα χρήματά σου μπορεί να διακοπεί με μια τραπεζική απόφαση ή μια κρατική εντολή, το ζήτημα παύει να είναι οικονομικό. Γίνεται βαθύτατα πολιτικό και αφορά τον πυρήνα της ελευθερίας του πολίτη.